TEKENKUNST (n. f.)

ART OF DESIGNING (eng.) · ART OF DRAWING (eng.) · DESSIN (fra.) · DISEGNO (ita.) · REIßKUNST (deu.) · ZEICHENKUNST (deu.)
TERM USED AS TRANSLATIONS IN QUOTATION
DESSINATURE (fra.) · LIGNE (fra.)
TERM USED IN EARLY TRANSLATIONS
/ · ART OF DESIGNING (eng.) · ART OF DRAWING (eng.) · DESIGNING (eng.) · DESSIN (fra.) · LINEAL PICTURE (eng.) · LINEARIS PICTURA (lat.) · PRACTICE OF DESIGNING (eng.) · ZEICHENKUNST (deu.)
BOUBLI, Lizzie, « DESSIN », dans HECK, Michèle-Caroline (éd.), LexArt. Les mots de la peinture (France, Allemagne, Angleterre, Pays-Bas, 1600-1750) [édition anglaise, 2018], Montpellier, Presses Universitaires de la Méditerranée, 2018, p. 167-172.

FILTERS

LINKED QUOTATIONS

6 sources
23 quotations

Quotation

Den Vader van t’schilderen mach men nommen {Teyckenen, den vader van’t wel schilderen, oft het teyckenen is het Lichaem, ende t’schilderen is den Gheest van het teyckenen.}
Teyckenen, oft de Teycken-const verheven,
Ia den rechten toegang machment ooc rommen
Oft de deur om tot veel Consten te commen,
Goudt smeden, bouwen, en meer, jae de seven
Vry Consten sonder haer niet mochten leven:
Want Teycken-const omhelsend’ alle dinghen,
Houdt alle Consten in matighe stringhen.

 
2 Sy is een Voedster aller Consten goedich, {De Schilder-const, die in de Teycken-const bestaet, is de Voedster van alle goede Consten ende wetenschappen.}
Soo Natalis Comes ons wil verhalen,
Iae oock d’edel Grammatica bevroedich,
Is door haer ghehooght en ghewassen spoedich,
Leerend’ haer letters en caracten halen,
Waer door de Menschen in verscheyden talen
Malcanders meeninghe verstaen accoordich,
Seer wijt van een soo wel als teghenwoordich.

 
3 Des Teycken-consts volcomenheyt moet drijven { De Schrijf-const wordt ghesooght van de Teycken-const.}
Wt ghesont verstandt, en aen crachten raken
Moet t’verstandt door oeffeningh, en beclijven
Door natuerlijcken gheest, die tot verstijven
Edel vernuftich is, en snel ontwaken,
Sulcx met goet oordeel doet Constenaer maken
Voor-beworp in zijn ghedachte van allen,
Hem met handt te bewerpen mach bevallen.

 
4 Desen Vader dan van t’Schilderen, wercklijck {VVat het teyckenen, oft Teycken-const eygentlijck is.}
Is om verborghen meeninghe t’ontdecken
Een uytdrucksel, en Verclaringhe mercklijck,
Iae t’voornemens ghetuyghe, welcken stercklijck
Bestaet in trecken, betrecken, omtrecken,
Van alles watter binnen de bestecken
Des ghesichts ter Weerelt mach zijn begrepen,
Bysonder t’Menschen beeldt heerlijckst gheschepen.

 
5 Nu Ionghers, om nae dees mate te jaghen,
Dats om in Teycken-const worden verstandich,
Moet ghy beginnen met groot behaghen
Aen het ey-rondt, en t’cruys daer in gheslaghen, {Het ey-rondt ende cruys seer noodich te verstaen.} 
Om een tronje leeren stellen ghehandich
Van alle sijden, seer noodich : want schandich
Sietmen veel Schilders den tronjen misstellen,
Niet lettend’ op’t cruys, te vergeefs sy quellen.

[D'après NOLDUS 2008, p. 35-36:] 1 Le Père de la peinture, ainsi peut-on appeler {Le Dessin est le père de la bonne peinture. Autrement dit, le Dessin est le corps de la Peinture, et la Peinture l’âme du dessin.} le sublime Art du Dessin. Oui, on peut aussi le louer, comme la vraie entrée ou la porte, qui à beaucoup d’Arts, donne accès : L’orfèvrerie, l’architecture et d’autres. Non, les sept Arts libéraux ne pourraient pas exister sans lui, car l’art du Dessin embrasse toutes les choses et tient tous les Arts par ses liens modérés. 2 Il est de tous les arts le nourricier généreux, {La Peinture, qui consiste en l’art du Dessin, est la nourrice de tous les Arts et Sciences.} comme Natalis Comes l’a bien voulu narrer ; oui, même la noble Grammaire, si intelligente, alimentée par lui, en prospérité a grandi, {L’Écriture est nourrie par le Dessin.} apprenant de lui lettres, caractères et signes, qui permettent aux Hommes de différents parlers de se comprendre en bonne entente. Peu importe alors s’il sont loin ou proches les uns des autres. 3 La perfection du Dessin doit prendre sa source dans une bonne intelligence, qui peut déployer ses forces par un constant exercice et se maintenir grâce à un esprit inné noblement disposé à la consolider. Il faut aussi être rapide à la détente. Tout cela, avec un bon jugement, permet à l’artiste de former dans son esprit un projet de tout ce qu’il voudra faire jaillir de sa main. 4 Ce Père de la Peinture est un parfait moyen pour exprimer des idées qui sans lui resteraient cachées, une remarquable façon de les clarifier, oui, l’instrument de la volonté qui s’efforce de capter dans ses traits, ses contours et ses formes tout ce qui se présente à notre vision dans le Monde qui nous entoure, et en particulier la Figure humaine, cette magnifique création. 5 Et maintenant, mes Garçons, pour arriver à cette fin c’est-à-dire pour devenir un dessinateur compétent vous devez commencer par vous mettre avec dévouement à dessiner un ovale et une croix inscrite {Il est très nécessaire de maîtriser l’ovale et la croix} afin d’apprendre à réaliser facilement une tête vue de tous les côtés : c’est indispensable. On voit beaucoup de Peintres scandaleusement rater leurs têtes. Ils ne posent pas de croix et se fatiguent en vain.

teyckenen

Conceptual field(s)

PEINTURE, TABLEAU, IMAGE → définition du dessin
MATERIALITE DE L’ŒUVRE → technique du dessin

Quotation

22 Summa, Teycken-const can alderley staten
Behulpich wesen, t’zy jonghen, oft grijsen,
Iae Vorsten, Capiteynen, en Soldaten, {Teycken-const is nut voor Vorsten, Capiteynen, en Soldaten, steden en stercten te betrecken, leest t’eerste deel van t’leven der Schilders, hoe Lucius Scipio den Broeder Africani, Carthaginio inneminge hadde afghebeeldt.}
Soo om van der Conste gheschickt te praten,
Als om de gheleghentheden aenwijsen,
Van sterckten en plaetsen, daerom te prijsen,
Is d’edel Teycken-const, van welcks verclaren
Willen wy voort tot de Proporty varen.

[D'après NOLDUS 2008, p. 40-41:] 22 En somme, le Dessin peut servir en différentes situations aux jeunes comme aux vieux ; oui, aux Princes, aux Commandants, aux Militaires tant pour parler d’Art en connaisseur {Le Dessin est utile pour les Princes, des Commandants et Militaires pour tracer des villes et fortifications Lisez dans la première partie des Vies des Peintres comment Lucius Scipio, frère de Scipion l’Africain, avait représenté la prise de Carthage.} que pour indiquer la disposition des sites et fortifications. C’est pourquoi il faut louer l’art noble du Dessin […]

Conceptual field(s)

PEINTURE, TABLEAU, IMAGE → définition du dessin

Quotation

Dit is dan dese naeboetsinghe, die men ghemeyndelick d'Imitatie noemt, uyt welcke de Teycken-Konst, de Schilder-Konst, de Giet-Konst en al 'andere Konsten van desen aerd voord-spruyten. Oock so is 't dat dese Imitatie van Philostratus {in proaemio Iconum} genaemt wordt een seer oude vont ende met de Nature selver wonderlick wel overeen komende. […]Oock soo en moghen wy in 't minste niet eens twijfelen of 't grootste deel der Konsten, ghelijck den selvighen Quintilianus elders {orat. Instit. Lib. X. cap. 2} steunt op d'imitatie, jae dat noch meer is, 't gantsche belydt onses levens bestaet daerin dat wy altijdt vaerdighlick naetrachten, 't ghene wy in andere hoogh achten.

[Suggested translation, Marije Osnabrugge:] This is than that imitation, which one commonly calls imitation, from which the Art of Drawing, the Art of Painting, the Art of Casting and all the other Arts of this earth spring forth. Just as this Imitation is called by Philostratus {…} a very old source and wonderfully similar to Nature itself. […]Just like that we cannot doubt in the least or 'the larger part of the Art, like the same Quintilianus [says] elsewhere {…}, leans on Imitation, yes even more so, the whole ruling of our lives consists therein that we always capably aim to that which we esteem highly in others.

For the translation, I could not find a suitable synonym for Imitation, that would reflect the sense of the Dutch term 'nabootsing'/'imitatie'. [MO]

term translated by / in JUNIUS, Franciscus, De pictura veterum libri tres, Amsterdam, Joannes Blaeu, 1637., p. 4
term translated by ART OF DESIGNING in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p. 8

Conceptual field(s)

PEINTURE, TABLEAU, IMAGE → définition du dessin

Quotation

Het andere ’t welck Plinius in desen Pamphilus aenmerckt, is dat sijne scholieren tien jaeren aen hem verbonden bleven; hy socht den goeden naeme sijner schole boven alle dinghen te behouden, niet willende dat de leerkinderen souden bestaen te vlieghen eerse vleughelen hadden; dies plaght hy se ontrent de teycken-Konst en andere noodsaeckelicke gronden vry wat langhe besigh te houden, sonder te lijden dat sy door eenighe onbesuyste goed-dunckenheyd de hand te vroegh an ’t verwen souden slaen. Wy en souden dese voorsichtigheyd der ouder Meesters niet hebben aengheroert, ’t en waer saecke dat vele hedensdaeghsche Meesters gantsch verkeerdelick te werck ginghen, door een eerghierighe haestigheyd beghinnende met het ghene laetst behoort te sijn, seght Quintilianus {Lib. I. orat. instit. Cap. 4}, want sy den waeren voortghang haerer Leerlingen grotelicks verhinderen, wanneer sy de selvige maer alleen ontrent schijn-schickelicke dinghen ten toone soecken te stellen.

[Suggested translation, Marije Osnabrugge:] The other thing that Plinius remarks of this Pamphilus, is that his pupils remained connected to him for ten years; he attempted to preserve the good name of his school above all things, not wanting that his learning children [NDR: pupils] would fly before they had wings; because of this he tended to keep them busy with the Art of Drawing and other necessary principles a little longer, without suffering that they would lay their hands too early on painting because of a reckless disposition. We then would not have mentioned this carefulness of the old Masters, if many present-day Masters had not worked rather wrongfully, beginning with that which should be last because of a honour-eager hastiness, says Quintilianus {…}, as they largely impede a true progress of their Students, when they only attempt to show them the ‘apparently-convenient’ [NDR: problematic translation of schijn-schickelick] things.

Junius cites an example by Pliny of a good Master, called Pamphilus. Pamphilus preferred to offer his pupils a slow (ten years) and steady learning period, lingering for a long time on the basic principles and the art of drawing (‘tekenkunst’). As such, ‘tekenkunst’ is presented as a basic technique, an initial important step in the learning process. [MO]

term translated by / in JUNIUS, Franciscus, De pictura veterum libri tres, Amsterdam, Joannes Blaeu, 1637., p. 58-59
term translated by DESIGNING in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p. 102

Conceptual field(s)

L’ARTISTE → règles et préceptes
CONCEPTION DE LA PEINTURE → dessin
L’ARTISTE → apprentissage

Quotation

De rechte en slechte eenvoudigeyt deser Konsten heeft den voordgangh der selviger benevens andere middelen mede veroorsaeckt. Want ghelijck wy bevinden dat die ghene allernaest tot de volmaecktheyd quaemen, dewelcke d’aenghenaeme bevalligheyd haerer wercken niet soo seer en stelden in ’t ydele waenkunstighe verw-gepronck als wel in de kracht van een onvervalschte Teycken-konst ende in ’t naturelick ghebruyck van weynighe en gantsche ghemeyne verwen; so plaghten oock d’opdrechtelick goed-aerdighe Leerlinghen, die ’t met de Konste wel meynden en haere gewesene Leermeesters geen schande sochten aen te doen, sich aen dese gantsch loffelicke eenvoudigheyd standvastighlick te verbinden, den voornaemsten ernst haerer Aemulatie daerin stellende dat sy dese eygenschap der ouder Meesters recht wel moghten treffen.

[Suggested translation, Marije Osnabrugge:] The straightforward and bad simplicity of these Arts has caused its progress as well, amongst other things. Because just like we find that those came closest to perfection, who did not so much place the pleasant loveliness of their works in the vain delusional ‘paint-ostentation’ but rather in the power of the unadulterated Drawing and in the natural use of few and rather common colors; as such the sincere benevolent Students, who mean well with the Art and did not mean to bring shame to their former Masters, committing themselves firmly to this very praiseworthy simplicity, placing the primary aim of their Emulation in truly meeting with this characteristic of the old Masters.

This section of the tekst is much shorter in the Latin and English editions, where it only serves as an introduction to the citation from Isocrates. [MO]

term translated by / in JUNIUS, Franciscus, De pictura veterum libri tres, Amsterdam, Joannes Blaeu, 1637., p. 68 in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p. 117
term translated by / in JUNIUS, Franciscus, De pictura veterum libri tres, Amsterdam, Joannes Blaeu, 1637., p. 68 in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p. 117

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → dessin

Quotation

Noch openbaert sich d’ongheloofelicke kracht deser Symmetrie allermeest in de Teycken-konst ofte in d’eerste afschetsinghe der ghevondener dinghen. Dies plaghten oock allerley Konst-vroede Mannen het schierlicke wel gheproportioneerde bewerp van een ghenoeghsaemlick door-kaude Inventie voor het voornaemste grond-werck deser Konsten te houden; wanneer naemelick d’arbeydsaeme Konstenaers haere eerste invallen, sonder ’t behulp van eenigh vermaeckelicke Coleuren, in enckele proportionele linien soo gheestighlick voor ooghen stellen, datmen allenthalven de levendighe kracht der dinghen selver in d’eenvoudigheyd haerer omtrecks en de slechtigheyd haerer eenverwigher binne-wercken verneemt.

[Suggested translation, Marije Osnabrugge:] Yet the unbelievable power of this Symmetry reveals itself most in the Art of Drawing or in the first sketch of the found things. Various Art-loving Men tended to keep this well-proportioned design of a sufficiently conceived Invention for the main groundwork of these Arts; namely when the diligent Artists envision their first ideas in a few proportional lines, without the help of any entertaining colours, that one learns everything about the lively power of things itself in the simplicity of its contour and the mediocrity of its one-coloured interior.

This section in the Dutch edition is different from the English and Latin edition. [MO]

term translated by LINEARIS PICTURA in JUNIUS, Franciscus, De pictura veterum libri tres, Amsterdam, Joannes Blaeu, 1637., p. 163
term translated by LINEAL PICTURE in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p. 269-270

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → dessin
PEINTURE, TABLEAU, IMAGE → définition du dessin

Quotation

Philostratus heeft den rechten aerd midsgaders oock de waere kracht van de Teycken-konst veele dudydelicker uytghedruckt. Het en maght niet gheloochent werden of de linien, seght hy {Lib. ii. de vita Apollonij. Cap. 10.}, die sonder eenighen verwen-prael maer allen in licht en schaduwe bestaen, verdienen den naem van een Schilderye; vermids wy in de selvighe niet alleen de ghelijckenisse van d’afgebeelde personagien beschouwen, maer oock haere bewegheninghen selver, ’t sy datse door een schroomherighe schaemte ergens afghekeert of door een vrymoedighe voordvaerendheyd ergens tot aenghedreven worden ende alhoewel dese linien op ’t aller eenvoudighste t’saemen ghestelt sijnde de vermenghinghe van ’t bloed als oock de jeughdigheyd van ’t hayr en den baerd in ’t minste niet uyt en drucken, nochtans ghevense ons de volmaeckte ghestaltenis van eenen swarten ofte witten mensche bescheydenlick te kennen.

[Suggested translation, Marije Osnabrugge:] Philostratus has expressed the true nature as well as the true power of the Art of Drawing much clearer. It may not be denied that the lines, he says {…}, that exist without any splendor of colours but only in light and shadow, deserve the name of Painting; as we see not only the similitude of the depicted persons in it, but also their movements itself, whether that they are averted out of a hesitant shame or are driven towards something by a frank diligence and although these lines that are composed in the most simple way do not express the mixing of blood or the youthfulness of the hair and the beard in any way, nevertheless they modestly illustrate the perfect shape of a black or white man to us.

term translated by LINEARIS PICTURA in JUNIUS, Franciscus, De pictura veterum libri tres, Amsterdam, Joannes Blaeu, 1637., p. 163-164
term translated by LINEAL PICTURE in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p. 270

Conceptual field(s)

PEINTURE, TABLEAU, IMAGE → définition du dessin
CONCEPTION DE LA PEINTURE → dessin

Quotation

Die ghene onder en tusschen dewelcke het teyckenen langh ghenoegh en met eenene vlijtighen ernst gheoeffent hebben, moghen ’t hier by niet laeten blijven en d’aenghevoanghene Konste ten halven niet laeten steken; aengesien de Teycken-konst (alhoewelse met goed recht voor een gantsch ghewightigh point en voor den eenighen ghebaenden wegh tot de Schilder-Konst en d’andere Bootser-konsten gheouden wordt) maer alleenlick een aenleydinghe tot yet grootsers schijnt te wesen. De verwen hebben een sonderlinghe kracht om onse ooghen tot sich te trecken, seght Plutarchus {In Pericle circa ipsum initium}, vermids ’t menschelicke ghesicht door de bloeyende lieffelickheyd der selvighen krachtighlick opgheweckt ende ghespijst wordt. Ghelijck het oversulcks uyt ons voorighe bewijs lichtelicken is af te nemen, dat een welgheproportioneerde Teyckeningh de waere ghelijckenisse der afgheteyckender dinghen ghenoeghsaemlick uyt-druckt; soo en magh men evenwel de schaduwe deser onvolmaeckter ghelijckenisse met de levendighe volmaecktheyd van een veelverwighe Schilderye in ’t minste niet verghelijcken.

[Suggested translation, Marije Osnabrugge:] Meanwhile those who have practiced drawing long enough and with a diligent seriousness, can leave it to this and not abandon the commenced Art halfway; since the Art of Drawing (although she is thought with good reason to be a very important point and the only common road towards the Art of Painting and the other Imitation-arts) appears to only be occasion for something bigger. The colours have a remarkable power to draw our eyes towards them, says Plutarchus {…}, as the human sight is strongly excited and fed by its blooming loveliness. Just like it is therefore easy to deduct from our previous evidence, that a well-proportioned Drawing delightfully expresses the true similitude of the drawn things; as such one may nevertheless not compare the shadow of this imperfect similitude in the least with the living perfection of a Painting with many colours.

In the English edition, Junius refers to the collection of the earl of Arundel. This reference is missing in the Latin and Dutch edition. [MO]

teyckenen

term translated by / in JUNIUS, Franciscus, De pictura veterum libri tres, Amsterdam, Joannes Blaeu, 1637., p. 164
term translated by PRACTICE OF DESIGNING in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p. 271

Conceptual field(s)

PEINTURE, TABLEAU, IMAGE → définition du dessin
PEINTURE, TABLEAU, IMAGE → comparaison entre les arts

Quotation

{Waer in de Teycken-Konst bestaet.} Sy bestaet eyghentlijck op haer selven daer in, datse door middel van trecken, betrecken, omtrecken, doncker en licht, alle bedenckelijcke, wesentlijcke, voorbygaende en teghenwoordige, ja oock toe-komende dingen, die in eenige forme konnen bevat worden, op eenen platten gront, toonschijnigh ront en verheven uytbeelt.

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] {What the Art of Drawing consists of.} In itself she consists therein, that she depicts, by means of strokes, lines, contours, dark and light, all conceivable, true, ephemeral and present, yes future things as well, which can be contained in a shape, on a flat surface, appearing round and elevated

Conceptual field(s)

PEINTURE, TABLEAU, IMAGE → définition du dessin

Quotation

[…] {Teycken-Konst is voornamentlijck noodigh aen de Schilder-Konst.} soo valt licht te oordeelen datse het begin en het eynde van de groot-geachte Schilder-Konst, tot indien hooghsten trap moet wesen: ghewisselijck isse ergens toe nuttigh hier isse geheel noodigh, hier moetse het alles doen, ja sy moet de Ziel wesen die de Schilder-Konst het leven geeft; want ghelijck de Ziel inden Mensche woont en het lichaem doen aengenaem wesen, alsoo geeft oock de Teyckeningh aende Schilder-Konst de levendige wercksaemheyt; en soo verr’ als de Ziel het lichaem overtreft; so verre gaet oock de Teyckeningh het Schilderen te boven. {Teycken-Konst is de Ziel van de Schilder-Konst.} De Ziel wort geseyt te konnen in wesen blijven en op haer selven buyten ’t Lichaem te bestaen: Maer het Lichaem niet ontbloot zijnde vande Ziel. Soo oock de Teycken-Kunst kan in een volmaeckte getekende af-beeldinge levendigh woonen buyten de Schilder-Konst, maer het Schilderen sonder Teyckenen is doot en levenloos, of liever niet met allen. Maer ghelijck als het Lichaem met de Ziel een volkomen Mensch uytmaeckt, even soo moet het Teyckenen en Schilderen de Schilderye voortbrengen; blijvende echter waerachtigh, dat de Teycken-Kunst in ’t bysonder aengehmerckt, ten opsicht van het Schilderen, deselve verre te boven gaet. {Men vint meer slegte Teyckenaers die wel Schilderen, dan goede Teyckenaers die slegt Schilderen.} Dit wert ons noch nader door de daeghelijckse ervarentheydt bewesen, door dien men siet datter meer Schilders dan slechte Teyckenaers en eenighsins wel Schilderen; dan goede Teyckenaers die slecht Schilderen, gevonden worden; gelijck oock van F. Iunius ten desen opsicht seer wel is aengemerckt, dat de Antique vermaerde Schilder, noyt soo seer de aengenaemheyt en kracht harer Konste en stelden, in ’t leggen der Verwen, om daar door hunnen dingen op te proncken, als wel in ’t verstandt van een overvaste Teycken-Konst.

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] […] {The Art of Drawing is mostly necessary for the Art of Painting.} as such it is easy to judge that the beginning and end of the highly praised Art of Painting, is necessary until the highest level: she is certainly useful somewhere here she is necessary, here it should do everything, yes she has to be the Soul that gives life to the Art of Painting; Just like the Soul lives in Man and makes the body pleasant, similarly the Drawing provides the Art of Painting the lively action; and as far as the Soul surpasses the body; as such the Drawing surpasses the Painting. {The Art of Drawing is the Soul of the Art of Painting.} The Soul is said to be able to stay in a person and independently exist outside the Body: But the Body cannot be without the Soul. As such the Art of Drawing can exist in a perfectly drawn depiction independently from the Art of Painting, but Painting is dead and lifeless without Drawing. But like the Body makes a complete Man with the Soul, similarly Drawing and Painting have to produce the Painting; it remains true however, that the Art of Drawing in particular, in comparison to Painting, greatly surpasses it. {One may find more bad Draughtsmen who can Paint well, than good Draughtsmen who Paint badly.} This is proven to us even further by everyday experience, in which one sees that on can find more Painters than bad Draughtsmen can Paint reasonably well; than good Draughtsmen who Paint badly; just like it has been noted by F. Junius in this regard, that the famous Ancient Painter did not so much place the comeliness and power of their Art in the adding of Colours, to embellish their things, but rather in the sense of a very steady Art of Drawing.

Junius is not mentioned in the English translation. In fact, the whole comparison between Painters and Draughtsmen in the Dutch original (second edition) is missing in the English translation (after the first Dutch edition). [MO]

Conceptual field(s)

PEINTURE, TABLEAU, IMAGE → définition du dessin

Quotation

En om het waere vermogen vande Teycken-Konst met eene reden te besluyten, soo laet ons eens hooren hoe Philostrate ons die in sijn tweede Boeck in ’t leven Apollonij beschrijft, daer hy aldus uytvaert. {Hoedanig Philostrate de Teycken-Konst beschrijft.} Het en mach niet geloochent worden (seyt hy) of de linien die sonder eenigh Verw-gepronck, maer alleen in licht en schaduwe bestaen, verdienen de naem van een Schilderie; vermits wy inde selve niet alleen de gelijckenissen vande afgebeelde Persoonen beschouwen, maer oock haere bewegingen selfs;

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] And to conclude the true power of the Art of Drawing by means of an argument, let us then hear how Philostratus describes it to us in his second book in the life of Apollonius, where he argues as follows. {How Philostratus describes the Art of Drawing.) It cannot be denied (he says) that the lines that exist without any ostentation of colour but only in light and shadow, deserve the name of Painting; as we discern not only the likenesses of the depicted Persons, but also their movements;

This section is not included in the English translation. [MO]

Conceptual field(s)

PEINTURE, TABLEAU, IMAGE → définition du dessin

Quotation

{Het Teykenkonst [...] noodich den Schilders} Wy hebben boven gezeyt, hoe de Teykenkonst niet alleen noodich is aen Beeltsnijders, Bootseerders, [...] of, om met een woord te zeggen, aen alle vernuft oeffenende menschen; vermits het gezicht en het oordeel door de Teykenkonst uitermaten verlicht wort. Maer boven al dient zy tot de Schilderkonst, waer van zy zoo onafscheydelijk is, dat de Schilderkonst, zonder haer, niet alleen gebrekkelijk, maer geheelijk doot en gansch niet is. Daer de Teykenkonst, zonder 't behulp der verwen, alleenlijk met aenwijzing van lichten en schaduwen het grootste werk, in iets te verbeelden, machtich is. Waer uit lichtelijk te begrijpen is, dat die tot de Schilderkonst wil geraken, door de Teykenkonst moet opklimmen, en dies te omzichtiger, vermits het oud en algemeen gevoelen is, datter meer Schilders zijn, die 't aen 't wel teykenen, als aen't wel koloreeren gebreekt.

[BLANC J, 2006, p. 106] {L'art du dessin [...] si necessaire aux peintres}.Nous avons dit plus haut de quelle façon l'art du dessin est nécessaire non seulement aux sculpteurs, aux modeleurs [...] ou, pour le dire en un mot, à tous les hommes exerçant leur génie, puique l'art du dessin éclaire grandement la vue et le jugement. Mais il profite surtout à l'art de peinture, dont il est si inséparable que [ndr : sans lui celui-ci est non seulement défectueux] mais même totalement mort et inexistant, alors que, sans le secours des couleurs, l'art du dessin en représentant quelque chose, n'est en mesure que de montrer la plus grande masse de l'oeuvre par l'indication des lumières et des ombres. D'où il est facile de comprendre que celui qui veut parvenir à l'art de peinture doit progresser grâce à l'art du dessin, et cela avec une grande circonspection, puisque c'est un sentiment ancien et universel qu'il existe plus de peintres auxquels il manque un bon dessin que de peintres auquel il manque un bon coloris.

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → dessin

Quotation

Die d'eerste les van deze Konst begeert [ndr: van Eyck] de Tekenkonst/Zie dat hy wel en aerdigh schetssen leert,/Dat's, hoe de zwier der dingen valt, betrachten,/En netticheyt en stijvicheyt verachten:/Want mistmen in den welstant van't geheel,/Men spilt vergeefs zijn arbeyd in een deel.

[BLANC J, 2006, p. 108-109] Celui qui désire recevoir la première leçon de cet art [ndr:l'art du dessin]/Voit qu'il apprend à esquisser de façon correcte et charmante/ C'est-à-dire à rechercher la façon dont on donne le mouvement /Aux choses, et à mépriser le fini et la sècheresse/ Car si l'on ne parvient pas à donner de la [ndr: convenance] / On gaspille vainement son temps à en travailler sur quelque partie.

Conceptual field(s)

MANIÈRE ET STYLE → le faire et la main

Quotation

Deeze oordeelden dat de Teykenkonst zich alleen ontrent het schoone, maer d'andere, datze zich ontrent alles, wat de natuer voortbrengt, beezich hielt. En dezen wech zal de jeugt voor eerst alderdienstichst zijn, datmen zich gewenne de dingen, eeven alsze zijn, nae te bootsen, om met der tijdt, tot de kennis der dingen geraekt zijnde, de schoonste met oordeel te verkiezen.

[BLANC J, 2006, p. 119] Certains jugeaient que l'art du dessin ne devait concerner que le beau, d'autres qu'il devait toucher à tout ce que la nature produit. Et c'est ce chemin qui est d'abord plus utile aux jeunes gens, afin qu'ils s'habituent à imiter les choses telles qu'elles sont, pour, avec le temps et en ayant atteint la connaissance des choses, choisir avec jugement ce qui existe de plus beau.

Conceptual field(s)

CONCEPTS ESTHETIQUES → beauté, grâce et perfection
CONCEPTS ESTHETIQUES → nature, imitation et vrai
L’ARTISTE → apprentissage

Quotation

Want schoon 'er veele konsten op de Teykenkonst gefondeert zijn, zoo en [...] is 'er geene, die dezelve tot zoo hoog een top van volmaektheit opvoert, als wanneer zy een waerdich voorwerp verbeelt hebbende, door het wel koloreeren geholpen, een wonderwaerdige Schildery maekt. Daer en tegen, wanneer de koloreeringe valsch is, zoo zouden mooglijk de trekken en  linien [...] wel goet konnen zijn, maer zy beelden niet uit 't geen zy anders vermogen, dat is, de natuer gelijk en onfeylbaer te vertoonen, welk de ware Schilderkonst in haer volmaekten graedt stoutelijk belooft.

[BLANC J, 2006, p. 349-350] Quoique beaucoup d'arts soient fondés sur l'art du dessin, aucun ne peut en effet atteindre le plus haut niveau de perfection dans la représentation d'un digne objet sans le secours d'un bon coloris qui fait qu'une peinture est digne d'être admirée. Cependant, quand le coloris est faux, les traits et les lignes auront beaux êtres excellents, ils ne représenteront pas ce dont ils seraient capables autrement: ils ne montreront pas la nature d'une façon ressemblante et infaillible, ce qui promet avec audace le véritable art de peinture lorqu'il a atteint son degré de perfection.

Hoogstraten énonce dans ce passage le primat de la couleur sur la ligne.

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → couleur
CONCEPTION DE LA PEINTURE → dessin
CONCEPTS ESTHETIQUES → beauté, grâce et perfection

Quotation

{Wel koloreeren is als't gebouw op de grondvest van de Teykenkonst, En de ziele daer af; Zonder welke zy van hare macht ontbloot is. Dat is, de natuer gansch gelijk te schijnen.}

[BLANC J, 2006, p. 349 {Le bon coloris est comme l'édifice au-dessus de la fondation de l'art du dessin et il en est l'âme, sans laquelle l'art du dessin est dénué de force, c'est à dire qu'il est incapable de faire paraître la nature de façon totalement ressemblante.}

Conceptual field(s)

CONCEPTS ESTHETIQUES → nature, imitation et vrai

Quotation

Want indien zulk een meester, als Titiaen, zoo begaeft in de natuur en 't leven te volgen, deur de Teykenkonst geholpen waer geweest, en zijn grooten geest en levende handeling op de studie gesteunt hadde, hy waer alles te boven gekomen. Laet nu dit oordeel vry wat eenzijdich zijn; want de Teykenkonst wort hier niet genomen voor wel het leeven te volgen, maer voor altijts het schoonste te verbeelden, gelijk Agnolo in zijn grooten Laetsten dach wel betoont heeft, daer hy zijne beelden met een grootse maniere, en in schoone gestaltenissen, voeglijk aen d'opstanding, heeft voortgebracht.

[BLANC J, 2006, p. 287] Si un maître tel que Titien, si doué dans l'imitation de la nature et sur le vif, avait en effet été bien aidé par l'art du dessin, et s'il avait soutenu son grand esprit et son vif tour de main par l'étude, il aurait surpassé tout le monde. Mais laissons à ce jugement sa partialité : l'art du dessin n'est pas ici défini comme la façon de bien imiter sur le vif mais comme la façon de représenter toujours le plus beau, comme Michel-Ange l'a bien montré dans son grand Jugement dernier, où il a fait des figures d'une très grande manière et de belles formes convenant à la résurrection des corps.

Conceptual field(s)

CONCEPTS ESTHETIQUES → nature, imitation et vrai
L’HISTOIRE ET LA FIGURE → figure et corps
L’HISTOIRE ET LA FIGURE → proportion
CONCEPTS ESTHETIQUES → beauté, grâce et perfection

Quotation

Gelyk het Alphabet of kennis der Letteren, de eerste Inleidinge van de Letterkonst is, zo is desgelijks de Meetkunde het eerste beginzel die ons tot de Teekenkonst geleid, buiten de welke het gantsch onmoogelyk is, om daar toe, zoo wel als tot andere Konsten of weetenschappen, te geraaken.

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] Like the alphabet or the knowledge of the letters is the first introduction to Literature, similarly Geometry is the first principle that leads us to the Art of Drawing, without which it is completely impossible to reach it, or the other Arts or sciences.

term translated by ZEICHENKUNST
term translated by DESSIN

Conceptual field(s)

PEINTURE, TABLEAU, IMAGE → définition du dessin

Quotation

OM tot de Zaak te koomen, zo zullen wy tot Voorwerp onzer Verhandelinge, met de Volmaakte Teekenkonst een Aanvang neemen: Nademaal dezelve, het fondament zy, waar op de Edele Schilderkonst is gegrondvest; zonder de welke niemand onmoogelyk tot Volkoomentheid kan geraken, al vroeten hy zyn leeven lang. Onderzoeken wy dan vooreerst, wat de Teekenkonst is, en vervolgens haar vermoogen, en uitwerkinge.
De Teekenkonst, is een kenbaar vertoog der dingen, van Liniamenten, door een welgeoeffende hand getrokken, op papier, op doek, of panneel:

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] To get to the point, for the purpose of our treatise, we will start with the Perfect Art of Drawing: Even more so as it is the basis on which the Noble Art of Painting is founded; without which nobody could ever obtain Perfection, even if he would toil his entire life. We will first investigate, what the Art of Drawing is and then her power and effect. The Art of Drawing, is a clear demonstration of things, of lines, drawn by a well-trained hand on paper, on canvas or panel:

The phrasing of the first two paragraphs of this chapter are rather different in the German translation. [MO]

term translated by ZEICHENKUNST

Conceptual field(s)

PEINTURE, TABLEAU, IMAGE → définition du dessin

Quotation

De Teekenkonst zullen wy in tweën verdeelen, als jong en oud, ieder in ’t zyne volmaakt. De eerste zynde de jongste, zal ik Modern, en de tweede als oudse, Antik, noemen, welke laatste wy tot voorwerp onzer verhandleinge verkoozen hebben, als zynde de volmaakste.

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] We shall divide the Art of Drawing in two parts: young and old, both perfect in its own. The first, being the young, I will call modern, and the second being the old, I will call antique, the latter of which we have chosen to be the subject of our treatise, as it is the most perfect.

term translated by ZEICHENKUNST

Conceptual field(s)

PEINTURE, TABLEAU, IMAGE → définition du dessin

Quotation

De moderne Teekenkonst is, diemen van jongs op leerd, door een natuurlyk begrip, en oeffening der handen, dewelke zo noodzaakelyk is, datmen onmoogelyk tot de tweede kan koomen, dan alvoorens haar, korrekt en vast te kennen, als zynde de grondslag van t’geheel. […] is voor zo ver een goed modern teekenaar, dewyl niet meer vereyscht wordt, als een eenvoudige imitatie, of naarbootzing, zonder het minste af, of toe te doen; Zy vraagt, nog wijst niet, wat goed en kwaad is in de voorwerpen? maar laat haar vergnoegen, als zy zo ver zyn, wyzende hen lieden dan verders, een trap hooger, naar haar Zuster Antik, die ouwer en wyzer is: Dat’s voor zoveel de moderne, en Algemeene Teekenkonst betreft, als zynde noodzaakelyk.

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] The modern art of drawing is that which one learns since childhood, through a natural understanding and practice of the hands, which is so necessary, that one can impossibly obtain the second, before one knows her correctly and steadily, as the basis of it all. […] is thus far a good modern draughtsman, as nothing else is demanded but a simple imitation, without deleting or adding anything; She does not ask or points out, what is good or bad in the objects, but limits herself, when they have advanced this much, to point them ahead, to a next step, to her sister Antiquity, who is older and wiser: That’s it for as far as the modern and general art of drawing is concerned, being necessary.

term translated by ZEICHENKUNST

Conceptual field(s)

PEINTURE, TABLEAU, IMAGE → définition du dessin

Quotation

Laaten wy nu onderzoeken, waarom deeze tweede teekenkonst, zynde t’Antik, volmaakter is als haar Zuster? Voor eerst in de Theorie, of kennis, ten tweede in de praktyk. De eerste is een gemeene kennis, […] Wat deeze schrandere Antik van de Teekenaar noch verder eyscht, is een vaste kennis der proportien, haar legte en breedte: niet alleen Geometraal of platformig, maar rond, en met zyn verkortinge, na de perspektief, met behoorlyke dag en schaaduwe. Verders een goede Kontraste, dat is een ordentelyke teegenstelling der leeden in de voorwerpen, beweegelyk en onbeweegelyk, als Boomen, Bloemen, Beesten, doch voornamentlyk het Menschbeeld. Welker beweeginge gemakkelyk, en na de verscheide hartstogten, veranderlyk en natuurlyk, moeten vertoont worden. de kleederen wel geschikt, de stoffe dik of dun, de plooyen groots of simpel, overeenkomende met de waardigheid der perzoonen. […] En eindelyk een naauwe Expressie of uitdrukkinge, van t’geen schoon en uitgeleezen is.

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] Let us now investigate, why this second art of drawing, the Antique, is more perfect than her sister. First with regard to the theory, or knowledge, secondly in practice. The first is general knowledge, […] What else this sagacious Antique demands from the draughtsman, is a profound knowledge of the proportions, their length and breadth: not only geometrical or flat, but round and with its foreshortening, following perspective, with proper light and shadow. Furthermore a good contrast, that is an orderly opposition of the members in the objects, moving or still, such as trees, flowers, animals, but foremost the human figure. Whose movement should be shown easily and following the different passions, diversely and naturally. The drapery well-arranged, the fabric thick or thin, the folds large or simple, conform the dignity of the people. […] And finally a careful expression of that which is beautiful or exceptional.

term translated by ZEICHENKUNST

Conceptual field(s)

PEINTURE, TABLEAU, IMAGE → définition du dessin

Quotation

De Faam kan van de Schilderkonst veele wonderen vertellen in haar afweezen: maar de Graveerkunde maakt zich overal tegenwoordig […] Het moet zyn gelyk een klaare spiegel, welke alle de voorwerpen zuiver en onvervalscht vertoont. Wat de oeffening belangt, daar is veel gelegen aan een fraaye handeling, om de dingen, die men snyden of etsen wil, met een goede bevalligheid voort te brengen. Daarom is het boven al noodzaakelyk deze drie dingen voor eerst vast en grondig te kennen, te weeten, de Tekenkonst, de Perspectief of Doorzichtkunde, en ten derden Dag en Schaduwe. Deze drie zyn zekerlyk de voornaamste, en maaken te samen de Theorie of grondkennisse van 't geheele werk.

[D'après DE LAIRESSE 1738, p. 630-631:] Fame can tell the many Wonders of Painting in it’s Absence ; but Engraving makes itself every where present […] His work must be like a clear Looking-glass, which exhibits all Objects true and without Falsity. As to the manual Operation, a fine Handling is a great Step to Grace ; and, in order to it, the Knowledge of three Things is absolutely necessary, to wit, The Art of Drawing, Persspective, and the Doctrine of Light and Shade : These, as Principals, compose the Theory of the Whole Work.

term translated by ART OF DRAWING
term translated by ZEICHENKUNST

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → dessin