ORDONNANTIE (n. f.)

ANORDNUNG (deu.) · COMPOSITION (fra.) · ORDINANCE (eng.) · ORDINIERUNG (deu.) · ORDO (lat.) · ORDONANZ (deu.) · ORDONNANCE (eng.) · ORDONNANCE (fra.)
TERM USED AS TRANSLATIONS IN QUOTATION
ORDONNANCE (fra.)
TERM USED IN EARLY TRANSLATIONS
/ · COMPOSITION (eng.) · DISPOSITION (eng.) · ORDER (eng.) · ORDERING (eng.) · ORDER (TO) (eng.) · ORDINANZ (deu.) · ORDINIERUNG (deu.) · ORDNUNG (deu.) · ORDO (lat.) · ORDONANZ (deu.) · ORDONNANCE (eng.) · PAINTING (eng.)
BLANC, Jan, Peindre et penser la peinture au XVIIe siècle : la théorie de l'art de Samuel van Hoogstraten, Berne, Peter Lang, 2008.
BONFAIT, Olivier, « COMPOSITION », dans HECK, Michèle-Caroline (éd.), LexArt. Les mots de la peinture (France, Allemagne, Angleterre, Pays-Bas, 1600-1750) [édition anglaise, 2018], Montpellier, Presses Universitaires de la Méditerranée, 2018, p. 133-138.
MELION, Walter S., Shaping the Netherlandish Canon. Carel van Mander’s Schilder-boeck, Chicago - London, University of Chicago Press, 1991.
MELION, Walter S., « Carel van Mander et les origines du discours historique sur l’art dans les Pays-Bas au XVIIe siècle », dans POMMIER, Édouard (éd.), Histoire de l’histoire de l’art, Actes du colloque de Paris, Paris, Klincksieck - Louvre éditions, 1995, p. 177-228.
TAYLOR, Paul, « Composition in Seventeenth-Century Dutch Art Theory », dans TAYLOR, Paul et QUIVIGER, François (éd.), Pictorial Composition From Medieval to Modern Art, Actes du colloque de Londres, London - Torino, Warburg Institute - N. Aragno, 2000, p. 146-171.
VAN MANDER, Carel, Den grondt der edel vry schilder-const, MIEDEMA, Hessel (éd.), Utrecht, Haentjens Dekker & Gumbert, 1973.

FILTERS

LINKED QUOTATIONS

9 sources
29 quotations

Quotation

1 In gheschickte gheregheltheyt vol zeden,
Oft Ordinanty, bestaen alle dinghen, {Ordeninge in alles noodigh, wort oock van den Dieren onderhouden.}
[…]
 
2 De Schilders is d’Ordinanty bevonden {Ordinantie is noodigh den Schilders.}
Oock hooghnoodich, want daer in d’Excellency
En cracht der Consten t’samen leyt ghebonden,
Soo perfecty, gheest, als verstandts doorgronden,
Aendacht, universael experiency,
Daerom zijnder soo weynich van Invency
Volmaeckt, bequame, die wy hooren loven,
In famen ander gheclommen te boven.
 
3 Nadien dit soo is, o Pictoriale,
Laet ons dan op Ordinantie letten,
In onse composity principale,
T’zy op buyten gronden, in huys oft sale,
Oft waer wy ons bootsen hebben te setten,
En dat op seker Regulen en Wetten,
nae dat d’History, die wy hebben vooren,
Selve vereysschende sal toebehooren.
 
4 Want eenes bootsen oft Beeldts composicy
Is van veel leden in eenen Lichame,
Al begrepen binnen de superficy : {Superficium, is den omtreck, wat d’Historie oft ordinantie is.}
maer de History heeft (nae haer condicy)
Van bootsen oft Beelden daer toe bequame
Haer compositie ghevoeght te same:
Dan siet, om dese te stellen te deghen,
Zijn seven Motus, oft roerende weghen. {Van de seven Motus, oft bewegingen, in der ordinantie t’onderhouden.}

 
5 Ten eersten, om hoogh nae boven toe staende,
naer onder nederwaert, ter rechter sijden,
Ter slincker, en van ons wijckend’ oft gaende,
Dan teghencomend’, in’t rondt oock beslaende
Circkelwijs de plaetse, doch t’allen tijden
Hem nae des percks grootte schicken, en mijden {Hem te schicken nae de grootte des panneels oft doecks.}
Dat de Beelden de lijsten niet en draghen,
Oft datse benouwt als in kisten laghen.

 
6 Stelt u volcxken wat los, om een versoeten,
Laet uwen gheest soo wijdt niet zijn ontspronghen,
V dinghen soo groot te maken, dat moeten
In de lijsten loopen handen oft voeten,
Oft onbequamelijck ligghen ghewronghen,
Om dat ghy door de plaetse zijt ghedwonghen: {Datmen in een cleen stuck niet te groote Beelden sal maken, oft te seer verdronghen.}
Vaeght uyt, en verstelt, nae der Consten gaven,
Ghy zijt doch vry, en maeckt u volck geen slaven,

[D'après NOLDUS 2008, p. 61-62:] 1 Une belle régularité, pleine de vertus, ou Ordonnance, gouverne toute chose {L’ordonnance est nécessaire en tout ; elle est aussi observée par les Animaux.} […] 2 Pour les Peintres, l’Ordonnance peut être considérée {L’Ordonnance est nécessaire pour les Peintres.} comme indispensable car s’y trouvent condensées l’Excellence et la force des Arts, c’est-à-dire perfection, esprit et réflexion lucide, attention et expérience de la vie dans tous ses aspects. C’est pourquoi il y en a si peu dont l’Invention soit parfaite et spontanée, si peu dont nous entendons encore parler pour avoir atteint le sommet de la renommée. 3 Puisqu’il en est ainsi, ô Peintres, Faisons attention à l’Ordonnance dans notre composition principale – si c’est à l’extérieur, dans une maison ou dans une salle que nous devons placer nos figures, peu importe – et suivons les Règles, les lois inébranlables, selon ce que l’Histoire que nous projetons rendra souhaitable. 4 Car la composition d’une Figure consiste en la combinaison de plusieurs parties en un Corps compris dans son contour ou sa superficie. {La superficie est définie par le contour. Ce qu’est une Histoire ou ordonnance.} Mais l’Histoire est (par définition) une composition constituée de plusieurs Figures appropriées au sujet. Voyez, pour les poser correctement il y a sept Motus ou directions de mouvement. {Des sept Motus ou mouvements à respecter dans l’Ordonnance.} 5 Pour commencer : tendant vers le haut puis descendant vers le bas, vers la droite, vers la gauche s’éloignant de nous, venant à notre rencontre finalement, remplissant l’espace en un cercle. Mais il faudra toujours respecter la taille du support, {Respectez la taille du panneau ou de la toile.} et éviter l’impression que les figures portent le cadre, ou qu’elles sont à l’étroit, comme dans des boîtes. 6 Disposez votre peuple un peu librement, c’est plus beau. Ne laissez pas votre esprit s’égarer au point où vous faites les choses si grandes que mains et pieds touchent le cadre ou que les Figures soient à l’étroit et serrées, à cause des limites que la toile vous impose. {Que dans une petite pièce, il ne faut pas faire des figures trop grandes ou trop serrées.} Effacez, déplacez, selon ce que l’Art vous permet : vous êtes libre, ne faites pas de votre people des esclaves.

ordeninge · gheregheltheyt

Conceptual field(s)

EFFET PICTURAL → qualité de la composition
CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

16 T’is veel t’ghebruuck gheweest van Tinturetten {Exempel van Ordineerders.}
T’ordineren, soo met groeppen oft knoopen,
En Angelus oordeel is oock veel metten
Hoopkens gheordineert, maer doch besmetten
Eenighe zijn eere, niet om de hoopen,
maer dat hy om de Beelden hem verloopen
Heeft, in t’gheen d’ordinanty mach belanghen,
Datter niet en zijn insichtighe ganghen.

[D'après NOLDUS 2008, p. 66:] C’était une habitude du Tintoret {Exemples d’artistes connus pour leur ordonnance.} D’ordonnancer ainsi, par groupe ou amas et le Dernier Jugement de Michel Ange l’est aussi en grande partie. Quelques éléments pourtant le déshonorent, non à cause des groupes mais parce qu’il s’est trompé pour valoriser ses Figures : en ce qui concerne l’ordonnance en effet il n’y a pas de perspectives.

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

24 Maer t’can d’Ordinanty qualijck besalven
Met gratie, naer mijnen sin oft meenen,
In de lijst te laten loopen ten halven
Lijven van Menschen, Peerden, Stieren, Calven,
Oft ander figueren, ten zy dat eenen
Gront daer vooren come, het sy van steemen,
Oft soo yet anders, datmen heeft te temen,
Dat sulcx t’ghesicht van de rest mach benemen. {Dit schrijf ick nae mijn goede meeninge, en niet tot verachten van groote Meesters, die sulcx niet waer genomen hebben.}

 
25 Want t’ghebruycken (alst past) constighe gheesten
In d’History een overvloet te bouwen, {Van rijckelijc zijn Ordinantie te vervullen.}
Van Peerden, Honden, oft meer tamme Beesten,
Oock dieren, en voghelen der foreesten :
maer sonderlinghe lustich, om aenschouwen,
Frissche Ionghelinghen, en schoon Ionckvrouwen,
Oude Mannen, Matroonen, alle soorte
Van Kinderen, oudt en jongh van gheboorte.

[D'après NOLDUS 2008, p. 67-68:] 24 Mais on ne peut guère conférer de grâce à une Ordonnance, à mon humble avis, en faisant couper par le cadre une partie des corps d’Hommes, Chevaux, Taureaux et Veaux ou d’autres figures, à moins qu’il n’y ait au premier plan une masse de pierres ou qualque chose de semblable qui donne l’impression de cacher une partie de la composition. 25 Cependant, si cela convient au sujet, des artistes habiles ont l’habitude d’introduire dans leurs Histoires une abondance {Qu’il faut enrichir ses Ordonnances.} de Chevaux, Chiens, ou d’autres Bêtes domestiques et aussi des animaux et oiseaux des forêts. Mais il est particulièrement agréable de regarder des jeunes Gens de bonne allure, de belles Demoiselles, des Vieillards, des Femmes mûres et toutes sortes d’Enfants qu’ils soient nouveau-né ou adolescents.

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

Soo namen dan d’oude Meesters dese vijf hoofd-stucken in haere Schilderyen op ’t aller nauste waer. I. Den Historischen inhoud, die veeltijds d’Inventie ofte oock ’t argument ghenaemt wordt. II. De ghelijck-maetigheyd, diemen doorgaens henen de Proportie, symmetrie, analogie, en harmonie noemt. III. De verwe ofte ’t Coleur; en daer in plaghten sy ’t licht en schaduwe, als oock ’t schijnsel en duysternisse naukeurighlick t’ onderscheyden. IV. Het leven; ’t welck in d’Actie en Passie bestaet, ofte (om duydelicker te spreken) in de bequame afbeeldinghe der eyghenschappen die men in de onroerende dingen verneemt, als oock in de levendighe uytdruckinghe der beweghinghen diemen in de roerende dinghen speurt, wanneer deselvighe yet merckelicks doen of lijden. V. De schickinghe, die men ghemeynlick de Dispositie ofte Ordinantie plaght te heeten.

[Suggested translation, Marije Osnabrugge:] As such the old Masters observed these five chief principles very closely in their Paintings. I. The Historical content, that is often called the Invention or also the argument. II. The uniformity, which one commonly calls the Proportion, symmetry, analogy and harmony. III. The colour or the colouring; and in this they tend to carefully distinguish the light and shadow, as well as the sheen and darkness. IV. The life; which exists in the Action and Passion, or (to speak more clearly) in the skilled depiction of the characteristics that one discerns in the unmovable things, as well as in the lively expression of the movements that one perceives in the movable things, when these do or suffer something considerable. V. The arrangement, that one commonly tends to call the Disposition or Ordinance.

The fifth principle is that of the composition of the painting. Junius offers the terms disposition and ordinance as synonyms. In the fifth chapter of the Third Book, he elaborates on the differences between these synonyms. [MO]

schickinghe · dispositie

term translated by / in JUNIUS, Franciscus, De pictura veterum libri tres, Amsterdam, Joannes Blaeu, 1637., p. 130
term translated by ORDERING in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p. 221

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition
EFFET PICTURAL → qualité de la composition

Quotation

Democritus hield staende dat de verwen in haeren eygenen aerd een gantsch nietigh dingh sijn, maer dat de vermenghinghen der selvigher onse fantasijen allermeest plaghten te verwecken, wanneermen in ’t bequaeme ende maetvoeghelicke aenstrijcken der Coleuren een goede stellinghe, bevallighe figuren ende een gheschickte by-een-voeghinghe der selvigher figuren verneemt, siet Stobaeus eclog. physie. Cap. 19. Dies ghebeurt het oock menighmael dat verscheyden figuren in een tafereel, niet teghenstaende de bequaeme ghevoeghlickheyd haerer verwen, onse ooghen in ’t minste niet en konnen bekoren; ons dunckt dat wy een haetelicke wanschickelickheyd in de selvighe speuren, niet soo seer van weghen ’t een of ’t ander ghebreck ’t welck wy in de figuren selver aenmercken, als van weghen de losse ongheschicktheyd der by-een voeghinghe. Dese schickingh-Konst ofte t’saemenvoeghinghe van veele ende verscheyden figuren die malckander in een stuck ontmoeten, wordt ghemeynlick de Dispositie ofte Ordinantie genaemt; soo schijntse oock maer alleen in die Schilderyen plaetse te hebben, dewelcke uyt veele ende bysondere Beelden bestaen. Het is wel waer datmen oock inde stucken die maer een Beeld in sich vervatten, een sekere gheschiktheyd behoort waer te nemen; en dien Konstenaer wordt met recht gheoordeelt sijne Konste onlijdelick mishandelt te hebben, die eenen deftighen mensche in staetelicke Raedsheerskleederen op sijn hoofd staende conterfeyt; nochtans schijnt dese onhebbelicke onghevoeghelickheyd veele eer den naem van een quaede stellinghe dan van een quaede Ordinantie te verdienen.

[Suggested translation, Marije Osnabrugge:] Democritus argued that the colours on by themselves are a rather futile thing, but that the mixing of them tends to excite our fantasy very much, when one finds in the competent and measured application of the colours a good composition, lovely figures and an appropriate grouping of these same figures, see Stobaeus (…). Therefore it also happens often that several figures in a scene, nothwithstanding the skillful propriety of their colours, cannot please our eyes the least; we believe to discover a horrible deformity in it, not so much because some or other failure that we recognize in the figures themselves, but rather because of the loose lack of order of the composition. This art of composing or grouping of many and different figures that meet eachother in one piece is commonly called the Disposition or Ordinance; as such it only appears to occur in paintings that consist of many and different Figures. It is however true that one also needs to observe a certain order in the pieces that only contain one Figure; and the Artist, who portrays a distinguished man in stately councilor’s clothes standing on his head, is rightfully considered to have mistreated his Art insufferably; nonetheless this objectionable disorder deserves the name of a bad order rather than of a bad Ordinance.

The different terms that Junius uses to describe composition are: disposition (dispositie), ordinance (ordonnantie), order (geschiktheid), composition (stelling, bijeenvoeging), schickingh-konst (art of composing) and combination (t’saemenvoeghinghe). In the following paragraphs he distinguishes between some of these terms, whereas others are used interchangeably. I would like to thank Wieneke Jansen (Leiden University) for her precious assistance on this citation.[MO]

geschicktheyd · schickingh-konst · t’saemenvoeghinghe · stellinghe · by-een-voeghinghe · dispositie

term translated by ORDO in JUNIUS, Franciscus, De pictura veterum libri tres, Amsterdam, Joannes Blaeu, 1637., p. 190
term translated by ORDER in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p. 306-307

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition
EFFET PICTURAL → qualité de la composition

Quotation

Doch hier moeten wy eerst een onderscheyd maecken tussen de Dispositie die uyt d’Inventie plaght te vloeyen, en d’andere Dispositie die ’t werck is van een nauluysterende Proportie. Dese eerste Dispositie ofte Ordinantie, die haeren oorsprongh uyt d’Inventie selver treckt, en is anders niet dan een levendighe afbeeldinghe van de naturelicke orden diemen in ’t vervolgh der voorvallender Inventie plaght te speuren: Oversulcks behoeftmen hier niet te verwachten, dat dese Ordinantie yet nieus soude voord-brenghen; want haer anders niet te doen staet, dan datse ’t gunt alreede ghevonden is soo bequaemelick aen een soecke te hechten, dat het d’eenvoudigheyd der naturelicker gheschiedenisse door een effene ende eenpaerighe vloeyenheyd nae ’t leven uytdrucke. Ghelijck dit een gheweldigh punt is, soo vereyst het een sonderlinghe sorgvuldigheyd: Want indien het d’oude Meesters moghelick hadde gheweest een sekere Ordinantie te beraemen die tot allerley voorvallende ghelegenheden toeghepast konde worden, veele souden seer uytnemende in ’t by eenvoeghen haerer figuren gheweest sijn,…

[Suggested translation, Marije Osnabrugge:] Yet here we should first make the distinction between the Disposition that tends to spring forth from the Invention, and the other Disposition that is the work of a careful Proportion. This first Disposition or Ordinance, which has its origin in the Invention itself, is nothing else but a lively depiction of the natural order that one tends to recognize in the sequence of the occurring Invention: As such one should not expect here, that this Ordinance would bring forth something new; because it has nothing else to do, than that it attempts to competently bring together that which has already been found, that it expresses the simplicity of the natural history after life by means of an even and singular fluency. As this is a great point, as such it demands an extraordinary carefulness: Because if it had been possible for the old Masters to come up with a certain Ordinance that could be applied to all sorts of occurring situations, many would have been very excellent in grouping their figures,…

Junius distinguishes between two types of composition, although he calls them both disposition (dispositie) and ordinance (ordonnantie) interchangeably. The first type is connected to the artistic invention (inventie) and basically expresses that which is already seen in nature. It requires that the artist works with care (zorgvuldigheid) after life (naar het leven). The other type, on which Junius does not elaborate here, is related to proportion (proportie), thus suggesting the necessity of the artist’s knowledge of proportion. This paragraph is very different in the Latin edition, the explanation of the distinction between the different terms does not occur in the Latin edition and only partially in the English edition. The part after 'Oversulcks behoeft men...' is not included in the English edition. [MO]

dispositie

term translated by / in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p. 309

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

Het grootste behulp onser Ordinantie is daer in gheleghen, dat wy de voorghestelde materie grondighlick verstaen, dat wy ’t ghene ons d’Inventie voord-draeght onophoudelick overlegghen onse ghedachten door de ghestaedigheyd deser oeffeninghe allengskens daer toe ghewennende, datse sich de waere teghenwoordigheyd der dinghen selver door den aendacht van een mercksaeme verbeeldinghe souden voor-stellen; want ons ghemoed en kan t’historische vervolgh der voorvallender materie soo haest niet vatten, of daer sal ons daedelick een vaerdighe en gantsch sekere maniere van Ordinantie den sin schieten. Doch hier moeten wy, om goed werck te maecken, wel toesien, dat wy al met den eersten tot den springh-ader van de Historie selver soecken te ghenaecken; ten eynde dat wy ’t volle bescheyd der gantsch saecke inghedroncken hebbende, ons selven ’t gheheele bewerp der materie t’effens moghten voor ooghen stellen: Want indien wy de saecke maer alleen ten halven ende verwarrelick insien ende begrijpen, het en wil noyt wouteren, daer sal immermeer ’t een of ’t ander ontbreken, en onse Dispositie sal noodwendighlick lam ende onvolmaeckt sijn. Het eerste dan ’t welck ons in desen moeyelicken arbeyd der Ordinantie staet waer te nemen, is daer in voornaemelick gheleghen, dat wy ’t gantsche vervolgh van een beeldenrijcke materie in onse ghedachten volkomenlick omvangen: Volght daer op dat wy de bysondere figuren der selviger materie door de verbeeldenskracht soo bescheydenlick aenschouwen, datse door gheswindigheyt onses werckenden geests tot haere eygene plaetsen vaerdighlick schijnen toe te loopen:

[Suggested translation, Marije Osnabrugge:] The largest assistance to our Ordinance lies therein, that we thoroughly understand the proposed matter, that we insistently consider that which the Invention proposes to us, accustoming our thoughts gradually to it through the steadiness of this practice, that it would imagine the true circumstances of things itself through the attention of a remarkable imagination; because our mind almost cannot grasp the historical sequence of the occurring matter, or there will immediately appear an apt and rather certain manner of Ordinance. Yet here we must, in order to make a good work, pay attention, that we attempt to immediately come to the origine of the History itself; in order that we may – after we have drank in the full record of the whole situation – quickly imagine the whole design of the matter: Because if we only realize and understand the half of the situation or in a confused way, it will never happen, something or else will always be lacking, and our Disposition will necessarily be lame and imperfect. The first thing that we have to observe in this difficult task of Ordinance, is that we fully catch the whole sequence of an ornate matter in our thoughts: It then follows that we watch the separate figures of the same matter so intently through our imagination, that it will appear to proficiently walk towards its own place through the rapidity of our working mind.

This section does not occur in the Latin edition of 1637. In the English edition, this paragraph is more concise and formulated in a different manner. The part after 'Het eerste dan 't welck ons...' is not included in the English edition. [MO]

dispositie

term translated by DISPOSITION in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p. 309-310
term translated by ORDER (TO) in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p. 309-310

Conceptual field(s)

L’HISTOIRE ET LA FIGURE → sujet et choix
CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

[…] dat de Schilderyen, achtervolghens ’t ghetuyghenis van Philostratus {Iconum. Lib. ii. in Rhodogyne.}, een gantsch bevallige welstandigheyd uyt soo veele verscheydene figuren ende beweghinghen ontfanghen; dat eyndelick die Schilders altijd in grooter verwonderingh ghehouden worden, dewelcke de voornoemde bevalligheyd door een gheschickte t’saemenvoeginghe van soo veele verscheydene figuren soecken te vermeerderen: d’Andere Konstenaers daer en teghen, die sich in dit stuck der Ordinantie niet met allen ofte seer weynigh hebben gheoeffent, ghelijckse met een enckele Schilderye redelick wel weten om te gaen, soo vindense haer selven gheweldigh verleghen, alsmen hun ’t by een voegen en ’t schicken van eenighe veelvoudighe Beelden-rijcke stucken opleght; sy plagten de vaerdigheyd diese in ’t kleyne hebben, in ’t groote te verliesen;

[Suggested translation, Marije Osnabrugge:] […] that the Paintings, according to the statement of Philostratus {…}, receive a truly lovely harmony from so many different figures and movements; that in the end those paintings are held in higher esteem, who attempt to augment the aforementioned grace by means of an appropriate composition of so many different figures: The other Artists on the other hand, who are not at all or very little trained in the subject of Ordinance, as they know how to deal with a simple Painting [NDR: with few figures] rather well, as such they are very much at a loss when one orders them the composing and ordering of some complex pieces that are rich in figures; they tend to loose the ability that they have in the little [NDR: format] in the large [NDR: format];

This section is not included in the Latin edition of 1637. [MO]

term translated by / in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p. 314

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

[...] dat allerley Schilderyen dies te slimmer sijn, hoe beter dat haeren sin als oock de verstroyde ghedeelten der selvigher souden gheweest sijn, indien syse door een goede schickinghe bequaemelick hadden opghemaeckt. Want ghelijck de welstandigheyd van een goede Ordinantie door d’uytnemenheyd der dinghen die wel in een ghevoeght sijn dapper verfraeyt wordt, soo plaght oock d’onghevoeghlickheyd van een quade Dispositie gheweldigh verleelickt te worden door de treffelickheyd der dinghen die onbequaemelick t’saemen ghevoeght sijn; vermids de grove versuyminghen, die inde schickinghe begaen sijn, niet alleen door het licht der dinghen selver gheopenbaert worden, maer men kanse met eenen oock ghemackelick ontdecken uyt de onghelijckheyd der verwen, als mede uyt de holle oneffenheyd van diepe kloven en scheuren die allenthalven in ’t ondichte en misvoeghde werck sijn te vinden.

[Suggested translation, Marije Osnabrugge:] …that all sorts are therefore more clever, the better their use as well as the scattered parts of it would be, if the would have competently drawn them up by means of a good order. Because like the harmony of a good Ordinance is embellished much by the excellence of things that have been assembled well, as such the disorder of a bad Disposition is made much more ugly by the decency of things that have been combined in an incompetent manner; while the grave omissions that have been committed in the order, are not only revealed in light of the things themselves, but one will likely also easily discover it from the inequality of the colours, as from the hollow unevenness of deep gaps and cracks that can be found everywhere in the open [NDR: ?] and disorderly [NDR: ?] work.

Junius places a good composition (schikking, ordonnantie) opposite a bad one. The good composition can be recognized by an overall propriety (welstand) of the painting. The bad composition, on the other hand, is characterized by disorder (onghevoeghelickheyd) and, in addition, the problem will also be mirrored in the unbalanced use of colours (onghelijckheyd der verwen) and a general unevenness or lack of balance (oneffenheid). As such, Junius describes the principle of composition as a main component of a good painting. This section is not included in the Latin edition of 1637. [MO]

dispositie · schickinghe

term translated by / in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p. 316

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

En of schoon datter veel aen vast is, datmen de Teycken-Konst diende te verstaen, en deswegen veel Arbeydts en Hooft-breeckingh van nooden is, om de Verlichterie-Kunde te Leeren; soo moetmen hier op weten, dat alhoewel dese Konst sulcks al vereyst, ghelijckse dat oock doet; datter evenwel veel fraye dingen inde selve konnen ghemaeckt werden, sonder heel geleert inde Teycken-Kunde te wesen: gelijck als daer dan zijn de Freuytagien, Bancketten, Vogelkens, en alderhande Looven en Bloemen welcke insonderheyt playsant voor d’Ooge zijn, en stoffe genoegh geeft van veranderlijckheyt, oock om sijnen goeden Geest en Kennis diemen besit, daer in bekent te stellen, en een roemruchtigen naem van hem te laten uytgaen. De swaere dingen, als daer zijn Beelden, Ordinantien, Beesten, Lantschappen en diergelijcke mogen Jonge Borsten, ofte die na meerder Geleertheydt staen, of alreede hebben, aenvanghen, na dat yeder tot dese andere tot andere dingen van sijn ingenium geleyt wort; oock kan het ligt gebeuren dat sommige Geestige Ionckvrouwen door ’t Oeffenen vande gheringhste Werckstucken, inde Konst, door het wel gelucken van haren Arbeyt, lust souden krijghen om verder tot de algemeenheydt deser Konst in te booren, en alsoo uytnemende te werden.

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] And although much depends on being able to understand the Art of Drawing, for which much Work and pondering is necessary, to learn the Art of Illumination; yet one should know that although this Art needs all this that she does; that still many beautiful things can be made in this art, without being very learned in the Art of Drawing: such as the Fruit pieces, Banquets, Birds, and all sorts of Foliage and Flowers which are especially pleasant to the Eye and offer enough material of changeability, also to make one’s good Mind and Knowledge – which one has – familiar with it and radiate an illustrious name. The difficult things, such as Figures, Compositions, Animals and Landscapes and the like, may be began by Young Men who either lean towards more Knowledge, or have it already, after everyone is led towards these other [ndr: things] by other elements of his ingenuity; it can moreover easily happen that some Spirited Young Ladies by practicing the small tasks of the Art, would get the desire – because of the success of their labour – to penetrate further into the general parts of this Art and thus become excellent.

The introduction to the English translation does not follow the text of the original. [MO]

Conceptual field(s)

GENRES PICTURAUX → peinture d’histoire
CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

Want dewijle de Tafereelen onder verscheydene uytleggers dickwils dapper door de Pijcke danssen, ende lijden moeten dat de gedachten, en ’t voornemen vanden Schilder, d’uytlegh ende waerheyt der Historye, de rede vande plaets, d’Ordinantie der inventy, mogelijckheyt der doeningen, ware proportionele Teyckeningh, Kleedingen ende toestelselen, ende andere behoorlijcke hoedanigheden meer, ge-examineert, ende bedisputeert wert; dat menighmael occasie verschaft, om de groote of kleyne ervarentheyt van een Meester uyt te vinden, ’t geen dikwils in eenige kleynigheden ontdeckt wert, ja in soodanighe daer een omsichtighen Meester nimmer op ghedacht en heeft, veel min een slecht hooft.

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] Because while the Paintings often ache heavily under the different people who explain them, and have to suffer that the thoughts and the intention of the Painter, the explanation and the truth of the History, the reasoning of place, the Composition of the invention, the possibility of action, the true proportional Design, Clothing and hues, and yet other decent things, will be examined and disputed; which often gives the opportunity to find out the great or small experience of a Master, which often can be discerned in small things, yes as a careful Master has never thought of it, even less a minor spirit.

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

De Teyckeningen, Schetsen, ende Printen, moetmen in ’t sien met het verstant ende niet met handt ende ooge gebruycken om daer stucken ende brocken uyt te stelen, {Recht gebruyck der Print-Konst.} veel min om die geheel na te apen (al-hoe-wel dat oock zijn nuttigheyt heeft wanneer ’t wel wort aengeleyt, gelijckw’in onse Teycken-Konst leeren,) ende blijven alsoo geduerlijck door den Bril van een ander kijcken. Maer neen, men moet alleen de deughden, als fraye maniere van ordineeringhe, Teyckeningh, geestige gedachten ende verstandighe opmerckingen, door het besien, hersien, bedencken, overleggen ende herkauwen, trachten in sijn gemoet te drucken, ende daer in, met dickwils eraen te dencken, bewaren; invoegen sy door het toedoen van uwen Geest, niet meer eenes anderen, maer in U eygen vindingen verandert worden: Ten eynde sy oock in het ordineeren, t’samenstellen, ende vercieringen van uwe inventien als wijse Raets-mannen souden konnen dienen. Ende op dese maniere salmen vol van gedachten, vlugge van ordinnantie, rijp ende overvloedigh van Schilderachtige stoffe werden:

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] In observing the Drawings, Sketches and Prints, they should be used with the mind and not with the hand or eye to steal bits and pieces from it, even less to ape it entirely (although this also has its use when it applied well, as we teach in our Teycken-Konst,) {The right use of the Art of Print.} and they will continue to look through the Glasses of someone else. But no, one should aim to only impress the virtues, such as the lovely manner of composition, Drawing, clever thoughts and wise observations in his mind by looking, looking again, reasoning, deliberating and ruminating, and all this by repeatedly thinking about it, preserving; as such they will be turned into your own discoveries by the functioning of your Mind, and not those of someone else: So that they may serve as wise Councilors in the composing, ordering and decorating of your inventions. And this way one will become full of thoughts, quick of composition, mature and abundant of Painterly matter:

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

’T en is oock niet geraden, seght Franciscus Iunius, dat wy ons selven tot eenen Meester alleen overgeven, om die in alle dingen te volgen: Apelles was ongetwijffelt den aldervermaersten, nochtans hebben hem wel eenige in ’t een of ’t ander deel te boven gegaen: Hy wiert wel van d’Oude Meesters gepresen, maer niet dat hy alleen behoorde na-gevolght te worden. {Hoemen van verscheyde Meesters het beste moet kiesen ende t’samen voegen.} ’t Soude wel Goet zijn als Apelles te werden, maer wat kan ’t schaden datmen tot de bevalligheyt van Apelles toevoeght de Geluck-stoutigheyt van Zeuxis, d’onvermoeyde neerstigheydt van Protogenes, de kloecke diepzinnigheydt van Nicophanes; ende andere hare deughden meer aen te namen. Soo seggen wy nu oock, wat kan het hinderen soo wy Raphel Vrbijn als een lichtende Fackel in fraye ordineeringhe, zedige besigheyt der Beelden, ende grootse gedachten willen navolgen, dat wy daer by soecken te krijgen de wisse Teyckeningh en vaste omtrecken van Carats, Testa ende andere; de bevalligheydt, cierlijcke playsantie, ende rijcke Majesteyt van Pietro de Cortone, de verstandige waernemingh der vlacke schaduwen en dagen, Crokeringh ende natuerlijcke Coloreeringh van Poussijn, Barotius, Symon Vouet, ende watmen meer na sijn humeur en gave oordeelt, in andere Meesters, navolgenswaerdigh te zijn.

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] It is not advisable, says Franciscus Junius, that we surrender ourselves to just one Master, to follow him in every way: Apelles doubtlessly was the most famous, yet some have surpassed him in one or another element: He may have been praised by the Old Master, but not that only he should be imitated. {How one has to choose the best of different Masters and combine it.} It would be Good to become like Apelles, but it cannot hurt if to the gracefulness of Apelles one adds the happy audacity of Zeuxis, the relentless diligence of Protogenes, the strong profoundness of Nicophanes; and the virtues of others, would be added. As such we also say, how can it hurt if we want to imitate Raphael of Urbino as a burning torch for its lovely composition, virtuous action of the figures, and great thoughts, that we attempt to obtain the good Drawing and steady contours of Carracci, Testa and the others; the gracefulness, graceful pleasance and rich Majesty of Pietro da Cortona, the wise observation of flat shadows and lights, folds and natural Coloring of Poussin, Barocci, Simon Vouet and what one judges to be worth imitating after his mood and talent, in other Masters.

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

Voor alle dingen moet oock een Meesterlijck Schilder wil hy eenen goeden naem behouden, seer na-denckende en omsichtigh in al sijn doen wesen, insonderheyt ontrent sijn Inventien, en by-een ordineeringe der Historyen, op dat hy niet alleen geen onmogelijcke of Konst-strijdige dingen voort en brenge; {Een Schilder moet omsichtig ende nadenkdende wesen.} maer dat hy doch in geenen deele dingen maeckt, van welcke, of de Luyden diese toehooren, of andere diese beschouwen sullen, eenen quaden uytlegh daer van doen komen, of oock buyten de Intenty vanden Schilder, oorsaeck van beschimpingh verleenen. Hierom is ‘et datmen sich altijdt wel vanden sin en waerheydt van sijn voornemen moet verseeckeren, datse op een goede meeninge, en in reden bestaende uytlegh gegrontvest is.

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] Above all a Masterly Painter should also, if he wants to keep his good name, be very thoughtful and careful in all his behavior, especially with regard to his Inventions and the way he brings together the composition of his Histories, so that he would not only avoid to bring forth impossible things or those that go against Art; {A painter has to be careful and thoughtful.} but that in no case he would make things, about which the people to whom they belong or others who see them, would get a bad explanation from them, or also give cause for taunting outside the Intention of the Painter. Therefore one should always ascertain himself well of the meaning and truth of his plan, that it is based on a good opinion and an explanation consisting of reason.

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

Daer is oock noch een ander middel, waer door den Schilder hem selven een Vermaerde Naem kan maecken: Namentlijck dat hy somtijts, tijt en vlijt daer toe aenwent, om eenige van sijn beste ordinantien en teyckeningen in print uyt te geven: {Datmen sich door Printen uyt te geven kan in naem brengen.} Want vermits die de geheele Werelt door-wandelen, en in alle Liefhebbers handen komen, en dat de Schilderyen meest altijt maer in eene plaets blijven, soo is licht af te nemen dat men door eenige Print-Konst in de Wereldt te brengen, meerder bekent kan worden.

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] There is also another way, by which the Painter can make a Famous Name for himself: Namely that he sometimes, uses time and effort to publish some of his best composition and drawings in print: {That one can make a name for himself by publishing Prints.} Because these spread all over the world, and come into the hands of all Amateurs, and paintings usually always stay in one place, it is easy to conclude that one can become more famous by bringing some Prints into the World.

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

{Begin van stellingh.} Gist dan voor een begin, het midden van u Principael, dat hebbende, wijst dat met een stipken Kôôl op U Papier aen, dan neemt acht op de grootste Beelden (soo daer meer als een is) en merckt hoe hoogh, ofte wat ghedeelte sy van het Tafereel komen te beslaen; in welck speculeeren gy sult gewaer worden, dat het lange beschouwen dat ghy te vooren gedaen hebt, een wonder groot behulp komt te gheven, om hier door de juyste verdeelinge op u Papier te konnen gissen; {Waernemingh om sijn Ordineeringh wel te gissen.} tot welcken eynde het mede niet ondienstigh is, datmen sijn Papier, ofte daermen op Teyckenen wilt, ten naesten by deselve forme geve die het Tafereel, Print, of Teyckeningh heeft, wel te verstaen na proportie, daer of daer ontrent, langwerpigh of inde hooghte of vierkant, en dierghelijcke, maer is onnoodigh datmense juyst-vormigh af-line, ten sy by voorval, endat alles om beter de ordineringe volgens ’t Principael te konnen schicken, dat meest plaets neemt wanneermen kleyne dingen vergroot, of groote dingen verkleent. {Hoe sommige haer Principael met ruyten beslaen.} Hier toe soo gebruycken sommighe ruyten, daerse hun Principael mede overslaen, ende verdeelen van gelijcken haer Papier met gelijck getal van tralyen, om alsoo van ruyt tot ruyt alle dinghen op sijn behoorlijcke plaets te brengen; dat seer gemackelijck, maer als een Ezels-brugh, met kleen voordeel voor de Jonckheydt gebruyckt wort: {Misslagh daer van.} Want dewijle sy haer op dese Bies-bossen, of Swem-dobbers komen te verlaten, soo en krijgense nimmermeer geleerde Oogen in ’t hooft om selfs te konnen sien waer in de geheele kennis, en proportioneele aen een-bindingh van een schoon Beeldt, of Koppelinghe van een gansche ordinantie bestaet dewijl sy altijt (om met een woort de sake uyt te drucken) maer stucken en brocken leeren maecken, om dieswille datse door de tralyen en ruyt-lynien verhinderd worden, en de Oogen laten beguychelen,

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] {Start of the composition.} To start, guess the center of your original, once you have it, mark it with a dot of charcoal on your paper, then pay attention to the greatest Figures (if there is more than one) and notice how high, or which part of the Scene the cover; in which speculation you will become aware, that the long observation that you have done beforehand, will provide great assistance, to be able to guess the right distribution on your paper; {Observation to guess one’s composition well.} to which end it is also useful, that one gives the paper – or that on which one wants to draw – almost the same shape as the Painting, Print, or Drawing, of course in proportion, more or less oblong or high [ndr.: literally: in height] or square, and such, but it is unnecessary to copy it exactly, unless coincidentally, and all of this to be able to order the composition according to the Original, which takes most time when one enlarges small things or reduce big things. {How some cover the Original with a grid.} Some use a grid for this, with which they cover their Original, and similarly divide their Paper with an equal number of lines, to bring all things in the right place from field to field; that is used very easily, but like a mnemonic, with little advantage for the Youth: {Mistake of this.} Because while they come to depend on these tricks and floating devices, they will never get learned Eyes in their heads to see for themselves in which the complete knowledge and proportional connection of a beautiful Figure, or Coupling of a whole composition exists, while they always learn (to describe the situation with a word) to make parts and pieces, as they are obstructed by the grille and lines of the grid, and let their Eyes be deceived,

In the English translation, the section about the grid as a tool to transfer the composition from the original is not included. As a consequence, most selected terms are not present in the English text. [MO]

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

{Uytvlucht voor een Meester om sijn ordinantie door ruyten op sijn Tafereel te brengen.} Wel is waer dat een goet Meester willende sijn Ordinancy die hy te vooren net en uytvoerigh heeft geteyckent op sijn Doeck of Tafereel brengen, deselve met ruyten slaen moghen, maer dat gheschiet meer om de veerdigheyt wille, dan om eenige andere reden, want hy, die te vooren met groote vlijt sijn Ordinantie in een Teyckeningh heeft konnen wel doen, kan sich verseeckeren, het op een Doeck oock te kunnen doen, indien hy den tijdt daer aen wil te koste hangen; dan die het andersins uyt de vuyst kan doen, en wil doen, hy sal geenen kleynder Meester daerom ghenoemt worden. {Een raemken te maecken datmen in alle voorval kan gebruycken.} Om nu oock noch de moeyten voor te komen van sijn Ordinantien of schetsen te door-kruyssen, of met draden t’elckens weder over te spannen, kanmen een vierkant raemken van een bequame groote nemen, en bespannen dat met gelijckwijdige ruyten, door swarte draden vlack tegen de onder-zijde aen, leght dan u Teyckeningh op een Panneelken dat even soo groot als u Raemken is, steeckt dan met twee pinnekens u Raem daer over heen vast, en soo doende kunt gy u van dese Tralye in allerhande voorval dienen.

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] {Escape for a Master to transfer his composition to the Panel by means of a grid.} It is however true that a good Master who wants to transfer his Composition, after he has first drawn it neatly and comprehensively, to his Canvas or Panel, might also make a grid, but this happens mostly because of the ease, than for any other reason, because he who has first been able to make his composition first in a Drawing, can be sure to also be able to do it on a Canvas, if he would want to spend time on it; however he who is able to do it freehand, and wants to, will not be called a lesser Master because of it. {Making a frame that can be used on all occasions.} To safe the bother of having to draw lines over his Composition or sketches , or to stretch threads over it again and again, one may take a square window of adequate size, and cover it with an even grill, by means of placing black threads close to the bottom, then place your Drawing on a Panel of the same size as your Window, then attach your window on top of it with two pins, and by doing this you can make use of this grid in all sorts of occasions.

In this section, Goeree provides detailed practical advice on how to transfer the design to the canvas or panel. This section is quite different in the English translation. [MO]

schets

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

Want ik houde onder verbetering stoutelijk staende, dat de Schilderyen, hoe hoog menze ook waerdeert, die geen proef kunnen houden tegen de lessen van Polymnia, aengaende 't geene tot de welschapenheyt van een mensch behoort: die te kort schieten, in 't vertoonen der lijdingen des gemoeds, en de doeningen der leeden, gelijkze Clio leert; of in't aerdig versieren met bywerk mist, daer Erato van spreekt: die de behaeglijke ordening niet en hebben, daer Thaleye van rept: die nae de lessen van Terpsichore niet gekoloreert en gehandelt zijn: daer de zorgvuldigheyt in 't schaduwen en daegen van Melpomen in mank gaet: en daer de Gratien van Calliope uit verbannen zijn; louter beuzelmart, en voor grollen te schatten zijn; gelijk alle rechtschape Schilders, meen ik, met my zullen toest aen.

[BLANC J, 2006, p. XV] Car en attendant d'être contredit, je considère hardiment que, même si elle est très appréciée, une peinture qui ne peut faire ses preuves face aux leçons de Polymnie, concernant ce qui relève de la conformité du corps humain, qui ne parvient pas suffisemment à représenter les passions de l'âme et les attitudes des membres, comme l'apprend Clio, dont la partie accessoire n'a pas les charmants ornements desquels parle Erato, qui ne possède pas la plaisante ordonnance qu'évoque Thalie, qui n'est pas colorée et touchée selon les leçons de Terpsychore, dont le soin apporté aux ombres et aux jours de Melpomène n'est pas satisfaisant, et à laquelle font défaut les Grâces de Calliope, [ndr: je considère, dis-je, que cette peinture] n'est que pure fadaise et qu'elle ne peut être considérée que comme une futile sottise, comme tous les peintres honnêtes, je le suppose, le reconnaîtront avec moi.

Conceptual field(s)

EFFET PICTURAL → qualité de la composition

Quotation

Een zinrijke en lofwaerdige vinding in d'ordenantie, kan niet dan uit een geleert en doorlettert verstant voortspruiten. Geenerley wetenschappen behooren een Schilder vremdt te zijn: hy behoort de gansche oudtheyt te weeten, en 't oneyndich gatal der Poëtische en Historysche vertellingen op zijn duim te hebben. Hy behoort met den hoogen geest der treurspeldichters vermaegschapt te zijn, om alle beweegingen des menschelijken gemoeds niet alleen te kennen, maer ook, als 't pas geeft, de zelve te kunnen uitdrukken; dewijl men noit eenich behoort onderhanden te nemen, zonder daer in zeekere beweeging of ten minsten eene innerlijke neyging te vertoonen.

[BLANC J, 2006, p.188] Une ordonnance dont l'invention est [ndr: pleine de sens] et digne d'éloges ne peut jaillir que [ndr : d'une intelligence savante et lettrée]. Aucune connaissance ne doit être étrangère au peintre. Il doit connaitre toute l'Antiquité et le nombre infini des contes historiques sur le bout des doigts. [ndr : Il doit par son grand esprit être de la famille de ceux des poètes tragiques, et cela non seulement afin [ndr:de connaître] toutes les émotions de l'âme humaine mais aussi, le cas échéant, [ndr : de les exprimer]. En effet, il ne faut jamais entreprendre de représenter une figure sans y exprimer une certaine émotion ou, tout du moins, son penchant intérieur.

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

Laet uw werk in aerdige groepen of troepen verdeelt zijn want om een groote
ordinantie recht groot te doen schijnen, zoo is 't wel van nooden, die in troepen
te verdeelen.

[BLANC J, 2006, p. 317] Divisez votre œuvre en de charmants groupes ou troupes. Afin qu’une ordonnance de grandes dimensions apparaisse vraiment grande, il est en effet nécessaire de la diviser en troupes.

Conceptual field(s)

L’HISTOIRE ET LA FIGURE → groupe
EFFET PICTURAL → qualité de la composition

Quotation

In de Schilder-Konst dan sullense beter voegen, wanneerse min of meer gedrayd vertoonen: De Reden is om datse vlak op zijde, een juyst afgepaste stand en oogenblik van Beschouwing uytleverende, genoegsaam laten blijken datse soodanig niet toevallig uyt de oorsprong van haar eygen vrywillige beweging, maar met voordagt verkosen zijn; {De Beelden moeten in een ordinantie altijd een toevallige stand hebben.} ’t geen de Losse beroerlijkheyd, dieder altijd in de Beelden behoord gesien te werden, t’eenemaal tegen is, ja de selve wech neemd.

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] In the Art of Painting they would fit better, when they are shown more or less twisted: The Reason is that from the side, offering a well-chosen posture and moment of Observation, they properly show that they were not selected at random, originating in their own free movement, but with consideration; {The Figures should always have a coincidental posture in a composition.} which is contradicting the loose movement, which should always be seen in Figures, yes it even eliminates it.

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

En gelijkwe tot hier toe de Menschkunde met soodanigen breedweydendheyd meenen verhandeld te hebben; als tot het welstellen der Beelden in de Teyken en Schilderkonst behoord; egter weten wy dat onsen Arbeyd aan sommige nog sal te bekrompen aangeleyd schijnen, en dat wel voornamelijk om dat meest alle onse Lessen alleen schijnen toepasselijk sijn, tot het stellen van Enkele Beelden, sonder eenige Koppeling: sulx datse niet doorgaans aangeleyd zijn om die wel tot de Troeping, of samenschikking van Actien en voorvallen, daar veel Beelden te gelijk zijn, en die tot en met malkanderen alle te samen, of in verscheyden Koppeling en Samenhooping te doen werken. Gelijk dan ook in desen, sommige Meesters haar van verscheyde Hulpmiddelen hebben weten te bedienen, seer wel siende dat de Beelden veelsints geheel andere Actien in een Koppeling of Troeping, dan in d’enkele stellinge van nooden hadden. Waar op wy antwoorden; dat alhoewel die begeerde dingen, seer wesentlijke deelen van de Schilderkonst zijn, wy nochtans om vele reden hebben geoordeeld, dat sulx veel eygentlijk tot d’Ordinering en samen-roeping der Historien dan tot de Menschkunde behoord; en dewijl wy voornemens zijn, ook dat Deel te gelegener tijd te laten volgen, soo sal onsen bescheyden Leeser de goedheyd believen te hebben, om het geen wy aangaande de Actien der gekoppelde Beelden, hier en daar, daar ’t pas gaf, hebben aangewesen op Reekening te ontfangen; en met het resteerende ons soo lang te borgen, alsser sal van nooden sijn, omde betalinge onser belofte op een voegsame wijse op te brengen.

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] And as we believe to have discussed the Anatomy here with such exhaustion; as is necessary to properly compose the Figures in the Art of Drawing and Painting; however, we know that our Work might still seem too narrow, and mainly because almost all of our Lessons appear to be applicable to the posing of Single Figures, without any Coupling: such that they are often not adjustable to make them work well for the Bundle or assembly of Actions and occurrences, in which many Figures appear at once, and to each other and all together, or in different Couples and Accumulations. Likewise in this some Masters have also managed to make use of different Aids, observing well that the Figures often needed very different Actions in a Couple or Bundle, than in a single posing. To which we answer, that although these desired things are very important parts of the Art of Painting, we nevertheless have decided for many different reasons, that such a thing belongs more to the Composition and Collection of Histories than to the Anatomy; and as we have the intention, to also address that Part in due time, our modest Reader is asked to have the kindness, to have received that which we have pointed out here and there – where it was appropriate - with regard to the Actions of connected Figures on Credit; and to bear the rest long enough, as is necessary, to fulfill the payment of our promise in an appropriate manner.

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

Om van verscheide handelingen, de beste en bequaamste te verkiezen, en aan te wennen, zullen wy tweederly voorstellen; de eerste om naar het Modél te teekenen, en d’andere om een Ordinantie uit te voeren. De eerste vaardig en vlug; om die Redens wil, dat het Leeven of Modél, zo haast verandert, en zo net niet weêr hersteld kan worden. De tweede bedaarder, met wat meerder tyd uitgevoerd, of zuiverder gehandeld: Geevende ieder voorwerp, naar dat zy voorkomen of wegwyken, min of meerder kragt. Den een kloekmoedig handelende, en d’ander Sagt en Eel: ten einde d’eene, natuurlyker wys na by schynt, en d’ander door een dunne damp beneveld, allengskens verzwakt, en uit het gezicht verdwynt. Het welk de Teekenaar, met Kreon, Pen, of Penseel, in zyn Ordinantie te weeg kan brengen, als een Schilder met Kouleuren en Penseelen. Een Graveerder niet uitgezondert, bestaand het zelve, in een handelinge der werktuigen, en gevoel der handen.

[suggested translation, Marije Osnabrugge:] To select the best and most apt of the different manners, and get used to it, we will introduce two; the first to draw after the model, the other to execute a composition. The first [ndr: is] competent and quick; for that reason, that the life or model quickly changes and cannot easily be repaired [ndr: also: but in the same pose again]. The second [ndr: is] more modest, execute with a bit more time, or handled more purely: Providing each object, more or less power as they come forward or move away. The first handled strongly, the other soft and noble: so that the former appears closer to nature and the latter hazy by a thin mist, gradually weakened and disappearing from sight. Which the draughtsman can do with crayon, pen or brush in his composition, like a painter with colours and brushes. The Engraver not excepted, doing the same, by handling tools, and feeling of the hands.

term translated by ORDINANZ

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

[…] is best zich in eenzaamheid te begeeven, voorzien van papier, pen en int of kreon, en wanneer het bestek der ordinantie, het zy in de hoogten of lengte, vast gesteld is, dan het planum of de grond aangewezen, en het oogpunt gezet, […]Dit gedaan zynde, zo vergaderd uwe zinnen by één om het voorgenomene te onderzoeken, en gevoegelykst het zelve te vertoonen, benevens welke perzonaadien, […] Is 'er noch een andere party die minder te zeggen heeft, en echter tot de volmaaking vereist word, dat de schikking of ordinantie betreft; wyst zulks met stippen op zyn plaats aan, zonder u te verwarren, want als het voornaamste wel geplaatst is, volgd het overige van zelf. Dus verre het gebracht hebbende, zo is het genoeg om wanneer, het u behaagd de zaak te hervatten en uit te pluyzen, weder-om met de voornaamste perzoonen beginnende; overweeg dan door welke hertstogten zy bewoogen zyn […] hoe zy Contrasteeren […]Teeken dit alles op een tweede stuk papier […] Vald dan met nieuwe lust, nu en dan, daar weder aan, overleggende wat naakt of gekleed, schoon of gemeen moet wezen, benevens de schakeering der koleuren, hare harmonie en reddering, dus werd het voltooid; en dit is myns oordeels het heilzaamste middel, om u geheugen te ontlasten en te hulp te komen.

[D'après DE LAIRESSE 1787, p. 108-110:] Le meilleur moyen pour prévenir ce désagrément, c’est de se retirer dans un lieu tranquille, muni de papier & de crayons ; & après qu’on aura arrêté la grandeur du champ que doit remplir la composition qu’on se propose de mettre sur la toile, on commencera par en indiquer les plans & par fixer le point de vue […] Ensuite on recueillera ses esprits pour examiner le sujet qu’on projette d’exécuter, ainsi que la manière la plus convenable de le disposer, de même que de grouper les principaux personnages […] Quant aux accessoires, on ne fera que les indiquer par des points jusqu’à ce qu’on mette ensemble la composition ; car lorsque les principaux objets sont bien placés, les autres suivent d’eux-mêmes la disposition générale. Ce travail étant fini, on le reprendra pour examiner avec soin ce qu’on aura fait, en commençant de nouveau par les principales figures, & en considérant quelle est la passion qui doit les faire agir […] de quelle manière elles doivent contraster entr’elles […] On tracera tout cela sur un autre morceau de papier […] examiner quelles figures doivent rester nues, quelles autres ont besoin d’être drapées ; ce qui demande un caractère noble ou commun ; pour passer ensuite à la disposition générale des couleurs locales & à leur harmonie : de cette manière, on parviendra à terminer l’ouvrage avec une grande facilité sans se fatiguer la mémoire

schikking

term translated by ORDONNANCE

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

In deze opmerkingen bestaat de natuurlykheid en bevalligheid van een ordinantie, zy moog van veel of weinig beelden zyn, ten opzicht der personadien; ik stel derhalven het gewicht en belang dezer zaak aan iders oordeel, {Noodzakelykheid in het onderzoeken en naspeuren der natuurlyke uitwerkzelen.} […]

[D'après DE LAIRESSE 1787, p. 125:] C’est par de semblables réflexions que l’on parviendra à répandre de la vérité [ndr : naturalité] & de la grâce sur un ouvrage, soit qu’il y ait un petit ou un grand nombre de figures ; & je laisse aux personnes instruites à juger de quelle importance sont ces qualités.

term translated by COMPOSITION
term translated by ORDONANZ

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

NIet alleen moet den Konstenaar de gebaarden, maar ook de onderscheidene wezens der menssen, waar uit zyn Ordinantie bestaat, en die tot de geschiedenis behooren, nauwkeurig in acht neemen: en inzonderheid op deze algemeene en byzondere verschillendheden zo wel in de geslachten als staaten des ouderdoms letten.

[D'après DE LAIRESSE 1787, p. 129:] Il est nécessaire que l’artiste distingue les figures qui composent son tableau [NDR : et qui ‘appartiennent’ à l’histoire] non seulement par leur attitude & leurs mouvements, mais encore par leur physionomie, tant pour marquer la différence du sexe que celle de l’âge.

term translated by ORDONNANCE
term translated by ORDONANZ

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

Zulke en diergelyke voorbeelden zyn 'er, veel uit welke men vast moet besluyten, dat een hertstogt alleen stof genoeg leeveren kan, op voorgaande wyze behandeld zynde, om een geheele Ordinantie, rykelyk te versieren, zonder andere bystof te zoeken, alzo veel dingen en omstandigheden uit deze alleen voortspruyten.

[D'après DE LAIRESSE 1787, p. 152:] Ces sujets, dont il y en a un grand nombre, nous prouvent qu’une seule passion de l’ame suffit pour faire des riches & belles compositions, suivant les règles que nous avons indiquées, sans qu’il soit besoin de les charger de choses gratuites & inutiles

term translated by ORDONNANCE
term translated by ORDINIERUNG

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

OPmerkelyk is het, dat, daar de schikking der koleuren in Ordinantie, het zy van Beelden, Landschappen, Bloemen, Gebouwen, of wat het moge weezen, ieders oog behaagt, echter tot nu toe niemand eenige grondregelen daar van vast gesteld heeft, waar door men wis en zeker te werk zou mogen gaan.

[D'après DE LAIRESSE 1787, p. 321:] Il est surprenant que la disposition bien entendue des couleurs qui en résulte dans une composition, soit d’histoire, de paysage, d’architecture ou de nature morte, captivant, comme on le fait, si agréablement la vue, personne n’ait encore songé à donner des principes fixes qui puissent servir à opérer cette charmante magie d’une manière sûre et invariable.

term translated by PAINTING
term translated by ORDNUNG

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition

Quotation

Deze vertoog-schets wyst ons aan de ongelykheyt der voorwerpen in een Ordinantie, en hoe men dezelve na de konst voegelyk, het een hoog en het ander laag, benevens hunne kracht, zal schikken, om een veranderlyke welstand te verkrygen […] Wat aangaat de kracht, die bestaat in licht tegen donker, en donker tegen licht: want buiten de koleur, is 'er anders geen middel om de voorwerpen tegens malkanderen te doen afsteeken als deze.

[D'après DE LAIRESSE 1787, p. 363:] Cette esquisse nous fait voir le contraste des objets, & de quelle manière il faut les disposer suivant l’art, les uns hauts, les autres bas, pour obtenir de l’accord & de la vie [NDR : litt. une convenance changeante] […] Quant à la force ou à l’effet, il consiste dans la disposition du clair contre l’obscur, & de l’obscur contre le clair ; car, excepté les couleurs, il n’y a point d’autre moyen de détacher les objets les uns des autres.

term translated by ORDONNANCE
term translated by ORDINANZ

Conceptual field(s)

CONCEPTION DE LA PEINTURE → composition
CONCEPTION DE LA PEINTURE → couleur