NETHEID (n. f.)

FINESSE (fra.) · FINI (fra.) · NEATNESS (eng.) · NETTETÉ (fra.) · NETTIGKEIT (deu.) · PROPRETÉ (fra.) · REINLICHKEIT (deu.)
TERM USED IN EARLY TRANSLATIONS
/ · ACCURATE (eng.) · ACCURATUS (lat.) · CONCINNITUDO (lat.) · NEAT (eng.) · NEATNESS (eng.) · NETTIGKEIT (deu.) · SCHÖNHEIT (deu.)
BLANC, Jan, Peindre et penser la peinture au XVIIe siècle : la théorie de l'art de Samuel van Hoogstraten, Berne, Peter Lang, 2008.
POUSÃO-SMITH, Maria-Isabel, « Sprezzatura, Nettigheid and the Fallacy of "Invisible Brushwork" in Seventeenth-century Dutch Painting », Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek, 54, 2003, p. 258-279.

FILTERS

CONCEPTUAL FIELDS

LINKED QUOTATIONS

6 sources
8 quotations

Quotation

21 Netticheyt is prijsich, die den ghesichte{Nette dingen, die noch de gheesticheyt behouden, zijn prijselijck, en houden den aenschouwer lange speculerende.}
Soet voedtsel ghevende doet langhe merren,
Bysonder als haer aenclevend’ is dichte
Oock aerdt, gheest, en cloeckeyt, en datse lichte
Haren welstandt niet en weyghert van verren,
Niet meer als van by, sulck dinghen verwerren
Doet aen hem, en door ooghen onversadich,
T’herte vast cleven met lusten ghestadich.
 
22 Van Tizianus den grooten wy mercken, {Exempel Tizianus, zijn dingen stonden eerst wel van by, en van verre.}
Wt Vasari schriften ons wel profijtich,
Hoe hy in de bloeme zijns Ieuchts verstercken
Plocht uyt te voeren zijn constighe wercken,
Met onghelooflijcke netticheyt vlijtich :
De welcke niet te berispen verwijtich
En waren, maer behaeghden wel een yder,
T’zy ofmender verre van stondt oft byder.

[D'après NOLDUS 2008, p.] 21 Un travail propre est digne de louange, car il nourrit les yeux {Les choses propres mais pleines d’esprit sont dignes de louange. Elles retiennent longtemps l’attention du spectateur.} et les entretient agréablement pendant un long moment, en particulier, s’il s’accompagne de naturel, d’esprit et de fermeté, et s’il garde toujours sa bienséance, peu importe s’il est vu de loin ou de près. Ces qualités font qu’on s’attache à lui 22 Du grand Titien, nous apprenons à notre profit {L’exemple de Titien. Au début, ses œuvres avaient belle allure aussi bien de près que de loin.} par les écrits de Vasari, que, dans la fleur de la jeunesse ; il avait l’habitude de réaliser avec diligence ses œuvres d’art, et avec une incroyable propreté. On ne pouvait leur faire le moindre reproche. Au contraire, elles plaisaient à tout le monde, vues aussi bien de loin que de près.

Conceptual field(s)

MANIÈRE ET STYLE → le faire et la main
L’ARTISTE → qualités

Quotation

Nu komen wy eyndelick tot de Magnificentie ofte staetelickheyd, die sich ghemeynlick in een welbeleyde Inventie laet vinden, ghemerckt het d’Inventie altijd een sonderlinghe aensienlickheyd toebrenght, dat den Konstenaer bevonden wordt de waerheyd, d’occasie en de discretie omsichtighlick daer in waerghenomen te hebben. Want ghelijck de gantsche Schilder-Konst niet vele om ’t lijf en heeft ’t en sy saecke datse met een sonderlinge stemmigheyd vergeselschapt sijnde, d’aenschouwers door den aenghenamen schijn van een hoogwaerdighe bevalligheyd beroere, soo maghse evenwel niet al te seer op d’opghepronckte verlustinghe van een overarbeydsaeme nettigheyd steunen, vermids de grootsche heerlickheyd des gantschen wercks door sulcken optoyssel verhindert ende vermindert wordt, dies plagten oock de Konstenaers selver d’achtbaerheyt haerer Konste te verliesen, als d’aenschouwers op d’aenmerckinghe van ’t al te sorghvuldighe cieraet beghinnen te vermoeden, dat het maer enckele affectatie, en gheen rechte magnificentie en is, diemen in ’t werck speurt, dat is, als de Konst-vroede aenschouwers beseffen, dat den Konstenaer sijn werck maer alleen met den ghemaeckten schijn van staetelickheyd en niet met de staetelickheyd selver heeft soecken te vervullen. ’t Gebeurt daghelicks dat veele, by gebreck van de kennisse en de ervaerenheyd die tot dese curieuse nauluysterende Konste vereyscht wordt, met eenen gantsch besighen arbeyd kasteelen in de lucht bouwen, op datse benevens andere ghemeyne werck-Meesters niet en souden schijnen langhs de grond te kruypen.

[Suggested translation, Marije Osnabrugge:] Now we finally reach the Magnificence or stateliness, which can commonly be found in a carefully considered Invention, seen that it always provides the Invention with a remarkable distinction, when the Artist is found to have carefully observed the truth, occasion and discretion in it. Because just like the whole Art of Painting does not amount to much unless it is accompanied by a remarkable modesty, moving the spectators by a pleasant appearance of an excellent grace, as such she may not lean too much on a affected amusement of an overworked neatness, as the greatest delight of the whole work is blocked and diminished by such decoration, this tends to also make the Artists themselves loose the respect of her Art, when the spectators begin to suspect the criticism of the all too careful jewel, that it is but affectation, and not real magnificence, that one finds in the work, that is, if the Art-loving spectators understand, that the Artist has tried to fill his work just with the artificial appearance of stateliness and not with stateliness itself. It happens daily that many, lacking the knowledge and experience that is demanded for this curious meticulous Art, busily build castles in the sky, so that they do not appear to crawl on the ground like other common artisans.

Junius describes the importance and characteristics of magnificence (magnificentie), also called stateliness (statigheid), in an art work. He explains that it should entail modesty (stemmigheid), grace (bevalligheid) and not too much unnecessary ornament (opghepronckte verlustinghe; optoyssel; affectatie) or extreme neatness. As such, these terms for ornament are used in a negative way. In this part of the citation, Junius paraphrases his words from the 1637 Latin edition, which makes it difficult to find the exact translations of the terms that were used in the Dutch edition. I would like to thank Wieneke Jansen (Leiden University) for her precious assistance with regard to the Latin and English translation of this citation. [MO]

term translated by CONCINNITUDO in JUNIUS, Franciscus, De pictura veterum libri tres, Amsterdam, Joannes Blaeu, 1637., p.147
term translated by / in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p.245

Conceptual field(s)

CONCEPTS ESTHETIQUES → beauté, grâce et perfection

Quotation

De opperste volmaecktheyd der Schilderyen is voornaemelick daer in gheleghen, dat dese vijf hoofd-stucken malckander in ’t werck soo vriendelick ontmoeten en soo wel met malckander over een draghen, datse door haeren onderlinghen eendraght een sekere soort van aenghenaemheyd ofte welstandigheyd (die ghemeynlick de Gratie ende Bevalligheydt der Schilderyen ghenaemt wordt) ’t saementlick uytstorten: Soo en is oock dese Gratie in haeren eyghen aerd anders niet, dan een soete en gantsch vriendelicke over een stemmige van allerley volmaecktheden in een stuck wercks op een ghehoopt: Het is de beste versaemelingh van d’aller beste dinghen. […] Ghemerckt dan dat de gheestigheyd der Inventie ons ghemoed soetelick plaght te verlocken, dat de nettigheyd der Proportie onse ooghen vaerdighlick plaght tot sich te trecken, dat de bequaemheyd der verwen onse fantasie door een aenghenaem bedrogh seldsaemlick plaght te beguychelen, dat de levendigheyd des Roersels onse ziele kraghtiglick plaght te verrucken dat de ordentelickheyd der schickinghe onse sinnen op een gantsch wonderbaerlicke wijse plaght te belesen; hoe en sal doch die Schilderye gheen sonderlinghe kracht in onse herten uytstorten, daer in sich alle dese hoofd-stucken eensaementlick laeten vinden:

[Suggested translation, Marije Osnabrugge:] The highest perfection of the paintings lies foremost therein, that these five chief principles meet eachother so pleasantly in the work and coincide so well with eachother, that they extent a certain kind of agreeability or convenance (which are commonly called the Grace and the Charm [NDR: both would be translated as Grace in English] of the paintings): As such this Grace is nothing else in nature, than a sweet and rather friendly harmony of all sorts of perfections combined in one piece of work: It is the best collection of the very best things (…) Seen that the spirit of the Invention tends to sweetly seduce our mind, that neatnes of the Proportion tends to capably pull our eyes towards it, that the adequate use of colours tends to confuse our fantasy extraordinarily by a pleasant deceit, that the liveliness of the mouvement tends to enchant our soul powerfully, that the order of the composition tends to instruct our senses in a rather miraculous way; how than can the Painting not spread a remarkable power in our hearts, in which all these principles can be found together:

While moving towards the conclusion of the third Book, Junius explains that the perfection (volmaaktheid) of an art work lies in the agreement (overeenstemming) of the five chief principles (hoofdstuk), as described in the previous chapters. He uses different terms for this perfection: aangenaamheid (agreeability), propriety (welstand), grace (gratie), charm (bevalligheid). He goes on to list the most perfect state of the different principles: spirit (geestigheid) of invention, neatness (netheid) of proportion, an adequate use (bekwaamheid) of colours, liveliness (levendigheid) of the movements and order (ordentelijkheid) in the composition. In the English edition, this term is described as 'the aire of the picture'. [MO]

term translated by / in JUNIUS, Franciscus, De pictura veterum libri tres, Amsterdam, Joannes Blaeu, 1637., p.197
term translated by NEAT in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p.321-322

Conceptual field(s)

EFFET PICTURAL → qualité du dessin

Quotation

Dionysius Halicarnassensis {In Isaeo} stelt ons de eerste reden voor ooghen, wanneer hy drijft dat d’oude tafereelen in een gantsch wonderbaerlicke eenvoudigheyd der Coleuren haeren voornaemsten lof uyt de bevallighe nettigheyd der teyckeninghe trocken; ghelijck de nieuwe daer en teghen allermeest op ick en wete niet wat voor een verscheyden verwig cieraet stonden, als wesende slechtelick en gaer sorghelooslick gheteyckent, siet oock Themistius de Amicitia, daer hy ’t selvighe punt op de selvighe maniere voorstelt. De tweede reden vloeyt uyt d’eerste; want ghelijck d’eerste reden d’oude stucken boven de nieuwe verheft, van weghen d’eenvoudighe ende onbedwonghen bevalligheyd diemen daer in plaght te vinden, soo schijnt de tweede reden d’oude wercken allermeest te roemen, van weghen een gantsch voortreffelicke hooghwaerdigheyd ofte Majesteyt diese uyt d’eenvoudigheyd van d’oude Konste als noch behouden.Porphyrius {Lib. ii. de Abstinentia}, seght dat de nieuwe Beelden der Goden met verwonderinghe worden aenghesien, om de waerdigheyd des wercks; maer dat d’oude daerenteghen gheducht worden, om dat d’eenvoudigheyd haeres wercks met de heerlicke Majesteyt der Goden aller best overeen komt.

[Suggested translation, Marije Osnabrugge:] Dionysius Halicarnassensis {…} introduces us to the first reason, when he [writes?] that the old scenes with a rather miraculous simplicity of colours received their main praise from the graceful neatness of the drawing; like the new, on the other hand, insisted on a – I don’t know what kind of – painterly jewel, being badly and rather carelessly drawn, also see Themistius de Amicitia, where he makes the same point in the same manner. The second reason is based on the first; because like the first reason elevates the old pieces above the new, because the simple and unforced gracefulness that one tends to find in it, as such the second reason appears to praise the old works the most because of a rather excellent stateliness or Majesty that they maintain from the simplicity of the old Art. Porphyrius {…}, says that the new Images of the Gods are being watched with surprise, because of the dignity of the work; but that the old, on the other hand, are feared, because the simplicity of their work coincide the most with the glorious Majesty of the Gods.

Junius continues to explain the distinction between old (oud) and new (nieuw) art, expressing a strong preference for the former. He attributes a praiseworthy simplicity (eenvoud) of colours and a neatness (netheid) of design to the old style, which leads to a gracefulness (bevalligheid) as well as a certain stateliness (hoogwaardigheid, majesteit, waardigheid). The new works, on the other hand, use too many colours and are drawn badly (slecht) and careless (zorgeloos). [MO]

term translated by ACCURATUS in JUNIUS, Franciscus, De pictura veterum libri tres, Amsterdam, Joannes Blaeu, 1637., p.218-219
term translated by ACCURATE in JUNIUS, Franciscus, The Painting of the Ancients, in Three Bookes : declaring by Historicall Observations and Examples, the Beginning, Progresse, and Consummation of that most Noble Art. And how those Ancient Artificers attained to their still so much admired Excellencie. Written first in latine by Franciscus Junius, F. F. And now by him englished, with some Additions and Alterations, trad. par JUNIUS, Franciscus, London, Richard Hodgkinsonne, 1638., p.350-351

Conceptual field(s)

EFFET PICTURAL → qualité du dessin

Quotation

[…] een wacker, kloeck, doch soet-verliesent Penceel, om dat sonder het selve, alle de voorgaende deughden niet verricht en konnen werden. Want, ey lieve doch! Wat is een Stuck Schildery, of men daer Maenden langh in sit en moordt, en soecken't op 't naeuste uyt te fiemelen, sooder niet een alleynkse soet achter-blijvende houdinge in ghevonden kan werden? In waerheyt, niet met alle: soo en heeft het oock niet veel om 't lijt de netticheyt, sonder lossicheyt, want die foute van stijvicheyt, doet te onder-blijven de deught, (soo 't een deught ghenoemt mach werden) van de netticheyt. So dan yemant de netticheyt wil voor sijn Studie verkiesen, die betrachte dan mede het ghene die noyt ghenoegh ghepresen Gerrit Dou, geduerigh waer-neemt. Dat is een curieuse lossicheyt, die hy geleyt met een seeckere ende vaste Teycken-handt; […] die sodanige netticheyt niet bereycken en mach, die trachte met arbeyt om een los, wacker, soet-vloeyend Penceel te bekomen, liever dan in die stijve nette onaerdigheyt te versmooren.

[proposition de traduction, Léonard Pouy:] [ndr: On doit également trouver chez un peintre] un pinceau hardi et prompt tout en restant doux et gracieux, pinceau sans lequel aucune des vertus précitées ne pourraient être mises en pratique. Car qu’est-ce qu’en effet que la peinture si l’on s’y attarde pendant des mois avec une touche conduite précautionneusement sans y trouver au final de la douceur en retour ? En vérité, rien du tout : ainsi la netteté sans souplesse n’apporte pas grand chose, car les erreurs de raideur, diminuent la vertu de la netteté (si l’on peut la qualifier ainsi). Si alors quelqu’un choisit la netteté pour son étude, laissons le pratiquer ce qui est observé avec persévérance par Gerrit Dou, pour qui aucun éloge n’est suffisant, soit une curieuse souplesse qu’il dirige avec une main sûre et fiable. […] Celui qui ne parvient à atteindre une telle netteté ferait bien d’essayer de maîtriser un pinceau souple, agile et suave plutôt que de l’étouffer par une netteté artificielle et trop raide

Conceptual field(s)

MANIÈRE ET STYLE → le faire et la main
L’ARTISTE → règles et préceptes
EFFET PICTURAL → touche

Quotation

Die d'eerste les van deze Konst begeert [ndr: van Eyck] de Tekenkonst/Zie dat hy wel en aerdigh schetssen leert,/Dat's, hoe de zwier der dingen valt, betrachten,/En netticheyt en stijvicheyt verachten:/Want mistmen in den welstant van't geheel,/Men spilt vergeefs zijn arbeyd in een deel.

[BLANC J, 2006, P. 108-109] Celui qui désire recevoir la première leçon de cet art [ndr:l'art du dessin]/Voit qu'il apprend à esquisser de façon correcte et charmante/ C'est-à-dire à rechercher la façon dont on donne le mouvement /Aux choses, et à mépriser le fini et la sècheresse/ Car si l'on ne parvient pas à donner de la [ndr: convenance] / On gaspille vainement son temps à en travailler sur quelque partie.

Conceptual field(s)

MANIÈRE ET STYLE → le faire et la main

Quotation

{Penseelen.} De Penseelen worden bequamelijk, gelijk als by vele in gebruik is, tot vier soorten of trappen gebragt; […]
{En haare verscheydentheid.} De grootste soorten gebruiktmen; om logten en gronden aanteleggen, en de tweede soorte is dienstig om aanteleggen boomen en aardgronden; de derde kan verstrekken; om de zelve en nog wat fijndere voorwerpen op te maken, en de laatste werd gebezigt om alle netheid en kurieusheid uit te drukken die noodig is, om de kragt van ’t leven, in edeler dingen en van na by gezien, of van verre gants fijn zig vertoonende te schilderen.
’t Zijn de beste
Penseelen, die kort van hair en puntig zijn, en daaren boven wel gesloten, en die niet en kleven in ’t schilderen: maar staat aantemerken, dat de landschapschilderen tot de boomen zig best van de gekloofde dienen konnen.

[translation: BEURS, en préparation, transl. Myra Scholz:] {Soft hair brushes} Soft hair brushes are commonly divided into four types or grades;[…] {And their differences}The largest types are used for applying sky and grounds, and the second for laying in trees and earth grounds; the third can serve for filling these in and for somewhat finer objects, and the last is used to render all the precise and particular detail necessary for painting life in all its intensity, in precious things seen up close or things that appear in very delicate form in the distance.The best soft brushes are those that have short hair and are pointed; they are also compact and the hairs do not split apart during painting. But it should be noted that landscape painters can very well use split brushes for trees.

Conceptual field(s)

EFFET PICTURAL → touche

Quotation

HEt is een ontwyffelbaare waarheid, dat het verschiet in een gemeen Tafereel dat deel des zelfs is 't geen van ons afwykt, vermindert en verflaauwt: en de horisont is een uiterste verheid die ons gezicht bepaalt. In de Plafonds, in tegendeel, is ons verschiet, en de bepaaling van ons gezicht het firmament of der sterrenhemel, waar door de voorwerpen, hoe hooger zy zyn, hoe kleender in gestalte werden en verminderen, ja uit ons gezicht verdwynen, niet alleen in de proportie en netheid, maar ook in de koleur.

[D'après DE LAIRESSE 1738, p. 451-452:] It is obvious that the Offskip, in a common Picture, is the Part which retires or goes off from us, lessens and grows faint, and that the Horizon is an utmost Distance, limiting our sight. Contrary, in Cielings, our Offskip and Boundary of Sight is the Firmament or starry Sky ; whereby Objects, the higher they are, lessen the more, even to Insensibility, not only in their Proportions and Neatness, but also in their Colours.

term translated by NEATNESS
term translated by SCHÖNHEIT

Conceptual field(s)

EFFET PICTURAL → qualité du dessin